Ο ΠΡΟΦΗΤΗΣ ΗΛΙΑΣ

Ο Προφήτης Ηλίας της Ελληνικής λαογραφίας και ο Προφήτης Ηλίας της Εβραϊκής Βίβλου ελάχιστη σχέση έχουν μεταξύ τους όπως τονίζουν δύο σημαντικοί λαογράφοι: ο Νικόλαος Πολίτης ("Ο Ήλιος κατά τους Δημώδεις Μύθους") και ο Κώστας Ρωμαίος ("Το Αθάνατο Νερό").
Η λαοογραφία μας διηγείται: "Ο Αϊ-Λιάς ήτανε ναύτης και επειδή έπαθε πολλά στη θάλασσα και πολλές φορές κόντεψε να πνιγή, βαρέθηκε τα ταξίδια και αποφάσισε να πάη σε μέρος που να μην ξέρουν τι είναι θάλασσα και τι είναι καράβια. Βάνει λοιπόν στον ώμο του το κουπί του και βγαίνει στη στεριά, και όποιον απαντούσε τον ρωτούσε τι είναι αυτό που βαστάει. Όσο του έλεγαν "κουπί" τραβούσε ψηλότερα ώσπου έφθασε στην κορυφή του βουνού. Ρωτάει τους ανθρώπους που βρήκε εκεί, τι είναι αυτό που κρατούσε, και του λένε "ξύλο". Κατάλαβε λοιπόν ότι αυτοί δεν είχαν δεί ποτέ τους κουπί, και έμεινε μαζί τους εκεί στα ψηλά".

Στην Οδύσσεια, ο Όμηρος μας διηγείται πως ο Οδυσσέας κατέβηκε στον Κάτω Κόσμο για να συναντήση την ψυχή του μάντη Τειρεσία (που είχε από την Αθηνά το χάρισμα να προλέγη και μετά θάνατον) και να τον ρωτήση τι πρέπει να κάνη για να εξιλεωθή από τον Ποσειδώνα και να συμφιλιωθή μαζί του. Εκείνος τότε του απήντησε πως όταν φθάση στην Ιθάκη και σκοτώσει τους μνηστήρες μη νομίσει πως όλα τελείωσαν: "Πάρε ένα καλοτράβηχτο κουπί και φύγε τότε όσο να φθάσης σε λαούς που θάλασσα δεν ξέρουν και τρώνε ανάλατο φαϊ και μήτε από καράβια κατέχουν κοκκινόπλωρα μήτε κουπιά γνωρίζουν πούνε φτερά των καραβιών. Και θα σου πω να ξέρης ένα σημάδι αλάθευτο, που δεν θα κάνης λάθος. Όταν στον δρόμο εκεί που πας διαβάτης σ' απαντήσει και λιχνιστήρι αυτό σου πεί στον ώμο που σηκώνεις, τότε το καλοτράβηχτο κουπί στη γη να μπήξης κι εκεί να σφάξης όμορφα σφαχτά στον Ποσειδώνα κριάρι, ταύρο και καπρί, των χοίρων ελατάρη, και στην πατρίδα γύρισε κι αρχοντικές θυσίες να κάμης σ' όλους τους θεούς που κατοικούν στα ουράνια. Κι αλάργα εκεί από θάλασσες ο θάνατός σου θάρθη σε αρχοντικά γεράματα στο σπίτι σου να σ' έβρει και γύρω σου καλότυχο θα βλέπεις τον λαό σου." Οδύσσεια Λ 121-137.

Ο περιηγητής Παυσανίας, ο λεξικογράφος Στέφανος Βυζάντιος και ο Ιωάννης Τζέτζης αναφέρουν ότι η Ήπειρος ήταν ο μυθικός εκείνος τόπος οπου πήγε ο Οδυσσέας. Μία άλλη όμως τοπική παράδοση στην Αρκαδία τοποθετούσε την ίδια ιστορία στα Αρκαδικά βουνά. Στα 1889 ο νοομισματολόγος Ι. Σβορώνος ερμήνευσε σωστά μερικά νομίσματα της αρχαίας Μαντινείας που απεικόνιζαν έναν άνδρα που κρατούσε στον ώμο του ένα κουπί ή σε άλλο τύπο νομισμάτων το είχε στηρίξη όρθιο στη γη. Το 1916 ο ακαδημαϊκός Κ. Α. Ρωμαίος έκανε ανασκαφές στο όρος Παλλάντιον, κοντά στην αρχαία Ασέα (στον δρόμο Τρίπολης-Καλαμάτας). Εκεί ανεκάλυψε έναν σημαντικό αρχαϊκό ναό δωρικού τύπου, αφιερωμένο στον Ποσειδώνα.

Ένα σημείο που πρέπει να προσέξουμε στις διηγήσεις αυτές αφορά την όρθια τοποθέτηση του κουπιού. Ο Ησίοδος αναφέρει το αρχαίο γεωργικό έθιμο, σύμφωνα με το οποίο μόλις τελείωναν την αλωνιστική εργασία τους οι γεωργοί, κάρφωναν στη μέση του σωρού του σιταριού το ξύλινο φτυάρι που χρησιμοποιούσαν για το λίχνισμα του καρπού. Το ίδιο έθιμο συνηθίζεται και σήμερα από τοους γεωργούς επειδή θεωρείται ότι έχει προφυλακτική δύναμη. Εκτός των άλλων όμως σχετίζεται με όλες τις τεχνητές προεξοχές από την επιφάνεια της γης: τους οβελίσκους, τα ζιγκουράτ, τα καμπαναριά, τους μιναρέδες που όλα τους αποτελούν ηλιακά σύμβολα. Όλες αυτές οι λαογραφικές διηγήσεις περί του "ναυτικού" Προφήτη Ηλία, προσπαθούν να δικαιολογήσουν ικανοποιητικά την λατρεία που του αποδίδεται στις κορυφές των βουνών είναι όμως πασιφανές ότι πρόκειται για την συγκάλυψη της Ηλιακής λατρείας.

Η Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος-Λαρούς στο λήμμα "Ηλίας" αναφέρει τον λαμπρό εορτασμό της μνήμης του Αγίου με το άναμμα λατρευτικών πυρών στο ξωκλήσι του στην κορυφή του Ταϋγέτου. Στα Λακωνικά του Παυσανία (20,4) διαβάζουμε: "Η κορυφή του Ταϋγέτου Ταλετόν είναι ιερόν του Ηλίου και θυσιάζουν εκεί για τον Ήλιο μεταξύ των άλλων και άλογα".

Η ημέρα της γιορτής του Αγίου είναι χαρακτηριστική: 20 Ιουλίου,  ακριβώς κατά την επιτολή του αστερισμού του Κυνός και κατά την ημέρα της λατρείας του Ικμαίου Διός στην Κέα. Η ημέρα αυτή σηματοδοτεί την έναρξη της πνοής των ετησίων ανέμων και για τους αρχαίους Αιγυπτίους την έναρξη ανύψωσης των υδάτων του Νείλου αλλά και του ιερού τους έτους.

Λόγω των μετεωρολογικών ιδιοτήτων που αποδίδονται στον Ποφήτη Ηλία, η ημέρα της γιορτής του θεωρείται από τους αγρότες κατάλληλη για ανάλογες παρατηρήσεις και προβλέψεις, τα γνωστά "μερομήνια".

Σχετικές δοξασίες υπήρχαν και σε άλλους λαούς^ οι Καυκάσιοι θεωρούσαν τον Προφήτη Ηλία σαν θεό των καταιγίδων. Οι Μωαμεθανοί Κιρκάσιοι της Κασπίας τον επικαλούντο για να διώχνουν μακριά τις θύελλες και σύμφωνα με παραδόσεις κοινές στους Σέρβους και τους Βουλγάρους, οι Άγιοι κάποτε μοίραζαν τις αρμοδιότητες που θα είχαν πάνω στη γη και στον Άϊ-Λιά έτυχαν η αστραπή με τον κεραυνό και τα σύννεφα με τις βροντές.

Στο Ο (187-192) της Ιλιάδας μιλά ο Ποσειδών: "Τρεις γεννηθήκαμε υιοί, του Κρόνου και της Ρέας, ο Ζεύς, εγώ κι ο βασιλεύς των πεθαμένων Άδης. Και απ' όλα τρία κάναμε ισόμοιρα βασίλεια. Να 'χω τη λευκή θάλασσα πέφτει ο λαχνός σ' εμένα, στον Άδη το ανήλιο σκοτάδι και στον Δία ο πλατύς έλαχε ουρανός στα νέφη στον αιθέρα...".

Απ' όλα τα παραπάνω γίνεται ολοφάνερη η ταύτιση του Προφήτη Ηλία με τον Θεό Ήλιο, ακόμη και με την ηχητική σχέση των ονομάτων τους (Ηλίας-Ήλιος). Άλλοτε συγχέεται με τον Οδυσσέα, (έναν ηλιακό ήρωα που κατά την επιστροφή του στην Ιθάκη κάνει 12 σταθμούς, βγαίνει από την σπηλιά του Κύκλωπα κρεμασμένος κάτω από την κοιλιά του ηλιακού Κριού και περνά από την Θρινακία, το νησί του Ήλιου) και τέλος εξομοιώνεται με τον Δία...

Αθηνά Πολυδάμαντος

 

[ Πίσω ]