ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ;

Η λέξη ΚΟΣΜΟΣ αναφέρεται στην ισοδύναμη παρουσία της τάξεως και της ομορφιάς. Όταν ο ιερός Πυθαγόρας ονόμασε το σύμπαν κόσμο, το έπραξε διότι αυτό αποτελεί την ζωντανή ενσωμάτωση της τάξεως, της ομορφιάς και της αρμονίας. Το γεγονός πως στη φύση ενσωματώνονται η ομορφιά και η αρμονία, μπορεί να παρουσιαστεί με πολλούς τρόπους, η λογική απόδειξη όμως απαιτείται μόνο όταν λησμονήσουμε τη δική μας σχέση με τον αόρατο ιστό της ζωής. Όταν μπορέσουμε να δούμε το μεγαλείο ενός δάσους, την μορφή ενός βουνού ή ενός απόμακρου γαλαξία με καθαρή και γαλήνια καρδιά, η ομορφιά και η αρμονία του σύμπαντος γίνεται αμέσως προφανής, όχι μέσα από αποδείξεις, αλλά με την βοήθεια της άμεσης παρατήρησης. Η αντίληψη αυτή της εσώτερης ομορφιάς και αρμονίας του κόσμου, υπήρξε το εναρκτήριο σημείο της Ελληνικής επιστήμης και φιλοσοφίας. Στους οραματισμούς των Ελλήνων φιλοσόφων το ίδιο το σύμπαν αντιμετωπίζεται ως η ενσωμάτωση της ομορφιάς που από μόνη της αποτελεί μία έκφραση αξίας. Έτσι ο ιερός Πυθαγόρας (570-496 π.χ.χ.) ονόμασε το σύμπαν κόσμο, και εξήγησε πως η λέξη δομή προέρχεται από την αρμονία ή την "εναρμόνιση" διαφορετικών στοιχείων σε αναλογικές σχέσεις. Μπορούμε να δούμε την αρμονία να αποκαλύπτεται στην δομή των γαλαξιών, των δένδρων, των νιφάδων της χιόνος, τις θαυμάσιες μορφές των ζώντων οργανισμών και τις αναλογίες του ανθρωπίνου σώματος. Στην αρμονική δομή του ζώντος σύμπαντος όλα τα επιμέρους στοιχεία του, "αρμόζουν" γιά να δημιουργήσουν ένα σύνολο.

ΑΡΜΟΝΙΑ, ΟΜΟΡΦΙΑ ΚΑΙ Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΟΛΟΥ

Το θέμα του κόσμου και της αρμονίας μελετήθηκε από τους μεγαλύτερους φιλοσόφους. Ο Πλάτων (429-347 π.χ.χ.) περιγράφει το σύμπαν ως "μία ζώσα δημιουργία που περιβάλλει όλα τα ζώντα δημιουργήματα εντός του". Σε άλλο του έργο, ο Πλάτων, περιγράφει τον φυσικό κόσμο ώς "έναν καταληπτό Θεό, μία εύληπτη εικόνα". Σε ένα άλλο του έργο επεξεργάζεται την Πυθαγορική ιδέα πως όλα τα πράγματα συνδέονται μέσα από την αρμονία. Ο κόσμος, εξηγεί, αποτελεί μία κοινότητα, στην οποία οι άνθρωποι, οι Θεοί και κάθε τι ζωντανό, συνδέονται μέσα από την αρμονία, τις σωστές αναλογίες και την δικαιοσύνη, καθώς λέει "μία κοινότητα που συνδέει τον ουρανό και την γή". Οι αρχαίοι Έλληνες θεωρητικοί της Ιατρικής, παρατήρησαν πως η δικαιοσύνη, η αναλογία και η αρμονία συντελούν στην υγεία των ζώντων οργανισμών. Η ασθένεια είναι το αποτέλεσμα μιάς κατεστραμμένης αρμονίας. Ένα φυτό γιά παράδειγμα, θα ευδοκιμήσει όταν επιτευχθεί η αρμονική εξισορρόπιση δύο ακραίων δυνάμεων, της "υγρότητος" και της "ξηρότητος". Αν κυριαρχήσει η υγρότης, τότε το φυτό θα σαπίσει και άν κυριαρχήσει η ξηρότης, τότε το φυτό θα ξεραθεί. Στην ζωή πρέπει να κυριαρχεί η αρμονία, διότι η αρμονία μόνη της εξασφαλίζει την ομορφιά των μορφών της φύσεως. Οι Στωικοί φιλόσοφοι δίδασκαν πως ο κόσμος είναι μία μεγάλη κοινότης και πως η ανθρώπινη κοινωνία, αναδύεται από την τάξη του σύμπαντος. Όπως κοι οι άλλοι Στωικοί φιλόσοφοι έτσι και ο Μάρκος Αυρήλιος (121-180 μ.χ.χ.) συνειδητοποίησε πως κάθε ηθική πράξη μας, πρέπει πρώτα να έχει τις ρίζες της στην κατανόηση του Κόσμου. Και αυτό γιατί "χωρίς την κατανόηση της φύσεως του σύμπαντος, ο άνθρωπος δεν μπορεί να γνωρίζει που βρίσκεται. Χωρίς την κατανόηση των προθέσεών της δεν μπορεί να γνωρίζει τι είναι ο ίδιος, ούτε τι είναι το σύμπαν. Εάν του αποκρύψουμε όλες αυτές τις πληροφορίες, δεν θα είναι ικανός να αιτιολογήσει την ίδια του την ύπαρξη". Έτσι η ορθή δράση βρίσκεται στην ανακάλυψη της αόρατης φύσης του κόσμου διότι "όλα τα πράγματα συνδέονται το ένα με το άλλο με έναν ιερό δεσμό και σπάνια το ένα είναι απομονωμένο από το άλλο. Όλα είναι συντονισμένα, τα πάντα συνδέονται γιά να δώσουν μορφή στο ένα σύμπαν". Είναι η αρμονία του σύμπαντος που γεννά την ανθρώπινη κοινότητα. Γιά τους Στωικούς, οι άνθρωποι δεν είναι απλά μέλη μιάς συγκεκριμένης πόλης αλλά κάτοικοι ολοκλήρου του κόσμου. Η ανθρώπινη κοινότητα δεν είναι απομονωμένη από την αρμονία της βιόσφαιρας, αλλά αποτελεί την ζώσα ενσωμάτωση της κοσμικής τάξεως.

ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ;

Έτσι ο Κόσμος αποτελεί την ωραιότητα ενός συνόλου σε οργανική τάξη με όλα του τα μέρη να συνδέονται. Είναι ένα "σύνολο συνόλων", η απόλυτος κοινότητα, που ενσωματώνει όλες τις κοινότητες. Στον παγκόσμιο ιστό των σχέσεων, κάθε άνθρωπος αποτελεί ενσωμάτωση μιάς ευρύτερης ζώσας τάξεως: η ανθρώπινη ζωή ενσωματώνεται στη βιόσφαιρα, η βιόσφαιρα στη δυναμική του ηλιακού συστήματος, το ηλιακό σύστημα στην δυναμική του γαλαξία και όλοι οι γαλαξίες στην δυναμική του σύμπαντος. Υπάρχει ένας αρμονικός δεσμός που συνδέει όλα τα πράγματα και συγκρατεί το σύμπαν και έτσι επιτρέπει στον κόσμο να αποκαλυφθει με τον σωστό τρόπο. Οι σύγχρονοι αστροφυσικοί ανακαλύπτουν πως το ίδιο το σύμπαν, όπως και κάθε άλλος ζωντανός οργανισμός, εξαρτάται από αδιόρατες εξισορροπητικές παραμέτρους. Έτσι συνειδητοποιούν πως εάν η επέκταση του σύμπαντος γινόταν ένα τρισεκατομμύριο του ενός τοις εκατό γρηγορότερα ή βραδύτερα, οι γαλαξίες δεν θα εδημιουργούντο ποτέ. Ο μαθηματικός κοσμολόγος Μπράιαν Σουίμ, γράφει: "Το σύμπαν βρίσκεται στην κόψη του ξυραφιού. Εάν αυξήσει την ισχύ επέκτασης, θα εκραγεί, εάν την μειώσει θα συρρικνωθεί. Διατηρούμενο σ' αυτήν την κόψη ξετυλίγει την ωραιότητά του. Το ίδιο συμβαίνει με τον γαλαξία. Εάν αυξήσει το μέγεθός του, οι αστέρες θα συγκρουστούν με άλλους γαλαξίες. Εάν το μειώσει, οι συγκρούσεις θα γίνουν εντός του. Διατηρώντας σε εξισορρόπιση τις τάσεις, επιτρέπει στις πλανητικές δομές να ανθίσουν". ΕΠΑΝΑΚΑΜΠΤΟΝΤΑΣ ΣΤΗΝ ΧΑΜΕΝΗ ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΑΡΜΟΝΙΑΣ Προσωποποιώντας η Ελληνική φιλοσοφία της έννοιας της ωραιότητος του σύμπαντος δημιούργησε την Ουρανία Αφροδίτη και την απεικόνισε με γυμνό σώμα μιάς Ελληνίδος, δηλαδή, με την αποκεκαλυμένη ωραιότητα. Η μελέτη της αρμονίας αποκαλύπτει την ομορφιά των μορφών της φύσης. Η φύση ενσωματώνει κάθε οργανική αρμονία. Όπως ο Πλάτων συνειδητοποίησε, το καλό, από την φύση του εκπέμπει την ουσία της ομορφιάς. Η ανεπάρκεια, η σπατάλη και η ασχήμια (ανυπαρξία σχήματος, μορφής) είναι το αποτέλεσμα των έργων που είναι ενάντια στην αρμονία της φύσεως. "Ωραίος" είναι ο χρονικά κατάλληλος. Τους τελευταίους αιώνες, ο απομακρισμένος από την Ελληνική σκέψη βιομηχανικός ψευδοπολιτισμός, βασισμένος σε μία μηχανιστική αντίληψη του κόσμου, στηρίχθηκε στην α-νόητη θεωρία πως η ανθρωπότης υπάρχει ξεχωριστά από το σύμπαν και πως η φύση αποτελεί μία "φυσική πηγή" που βρίσκεται στην διάθεση της εκμετάλλευσης με σκοπό το ανθρώπινο όφελος. Έτσι ολόκληρη η φύση απετέλεσε το μέσον ανθρωπίνων επιδιώξεων και διώξεων. Ενώ η οικονομία της φύσης είναι κυκλική και περιορισμένη, το Δυτικό οικονομικό σύστημα βασίστηκε στην φαντασίωση μιάς "απεριόριστης ανάπτυξης", η οποία δεν είναι εφικτή μέσα σε ένα κλειστό σύστημα φυσικών πηγών. Σε μία φυσική οικονομία όπου τα απορρίματα του ενός οργανισμού είναι τροφή του άλλου, πολλά από τα τοξικά υποπροϊόντα του βιομηχανικού πολιτισμού δεν μπορούν να μεταβολισθούν αποτελεσματικά από έναν πλανητικό οργανισμό. Έχουμε φθάσει σ' ένα σημείο πολιτισμικής και οικολογικής κρίσεως, διότι, αγνοώντας τα διδάγματα της Ελληνικής φιλοσοφίας αδυνατούμε να κατανοήσουμε το σύμπαν. Σύμφωνα με τους Στωικούς, πρέπει πρώτα να κατανοήσουμε την τάξη και την αρμονία της φύσεως γιά να μπορέσουμε έπειτα να ζήσουμε ωραίες, καλές και ολοκληρωμένες ζωές. Έτσι όπως ο θείος Όμηρος παρατηρεί, "Είμεθα ανόητοι διότι μαθαίνουμε από τα σφάλματά μας", και ενώ τα κείμενα των πατέρων μας, αν και σε θλιβερά σπαράγματα, υπάρχουν, οδηγήσαμε την ανθρωπότητα σε αδιέξοδο. Οι σύγχρονοι οικολόγοι, καλλιτέχνες και επιστήμονες ανακαλύπτουν ξανά αυτό που οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι είχαν διατυπώσει με σαφήνεια: πως κατοικούμε σε μια κοσμο-πολη στην οποία ολες οι ζωές αλληλοεπιρρεάζονται. Δεν είμεθα γρανάζια σε κάποια μεγάλη μηχανή, αλλά ζωντανά μέλη μιάς μεγάλης κοινότητος. Η ιδέα του κόσμου είναι σημαντική διότι συμβιβάζει τις έννοιες των δεδομένων και της αξίας. Δεν κατοικούμε σε ένα σύμπαν αντικειμενικών δεδομένων από την μία και υποκειμενικών αξιών από την άλλη. Ο κόσμος δεν είναι μία απλή συλλογή ασήμαντων μερών, αλλά ένα δίκτυο αλληλοεπιρρεαζομένων φαινομένων που ενσωματώνουν την ομορφιά. Και η ομορφιά του κόσμου είναι γεγονός και ταυτόχρονα μία βαθιά έκφραση της αξίας. Από την άποψη μιάς βαθιάς αισθητικής προοπτικής, ο κόσμος δεν είναι μία χωρίς έννοια ενσωμάτωση μερών, αλλά ένα σύνολο αξιών και νοημάτων που δεν μπορούν ποτέ να εκφρασθούν με λέξεις. Η ζωή χάνει το νόημά της μόνον όταν απομακρυνόμεθα από το κοσμικό σχέδιιο και διακόπτουμε την άνθιση της πραγματικής κατάστασης του ανθρώπου. Έτσι στον κόσμο ο στόχος της ζωής δεν είναι η εκμετάλλευση των άλλων αλλά η καλλιέργεια και ο σεβασμός της ίδιας της ζωής. Σ' ένα ν κόσμο υπάρχει ο θάνατος, ο πόνος, υπάρχει όμως και η χαρά, η δημιουργικότητα και η ωραιότητα. Στον κόσμο υπάρχει η ελευθερία μέσα στα όρια της φύσης, η δυνατότητα γιά όλα τα όντα να ολοκληρωθούν και ευκαιρία να ζήσουμε πάνω από το επίπεδο της απλής επιβίωσης άσχετα από τα περιορισμένα μέσα που διαθέτουμε. Έτσι, γιά εμάς τους Έλληνες το αρχαιοελληνικό γλυπτό είναι το άγαλμα, κάτι δηλαδή που αγάλει και όχι το Δυτικοερωπαϊκό statue, κάτι που στέκεται.....

Αθηνά Πολυδάμαντος

 

[ Πίσω Πατρώα Θεοσέβεια] [Πίσω ΤΕΥΧΟΣ 7ον]