ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΠΛΗΘΩΝ ΓΕΜΙΣΤΟΣ
Ο ΜΥΣΤΑΓΩΓΟΣ ΤΟΥ ΜΥΣΤΡΑ
 

Η παρουσία του Γεωργίου Γεμιστού στο φιλοσοφικό στερέωμα, χρονικά συμπίπτει με μία από τις πιό δυσμενείς περιόδους του Ελληνισμού. Και ενώ η Βυζαντινή Αυτοκρατορία, παραδομένη στο έλεος ενός Θεοκρατικού καθεστώτος, ψυχοραγεί, δεχομένη αλλεπάλληλα εσωτερικά κτυπήματα και εξωτερικές επιβουλές, ο έσχατος και επιφανέστερος των Νεοπλατωνικών φιλοσόφων, επιδιώκει με το μυσταγωγικό έργο του να αφυπνίση ναρκωμένες συνειδήσεις, δίνοντας παράλληλα με την αναγεννητική διδασκαλία του, πνοή ζωής στον θνησιγενή Ελληνισμό.
Ας ανατρέξουμε όμως στα ιστορικά στοιχεία που σκιαγραφούν την προσωπικότητα του Γεμιστού. Γεννηθείς στην Κωνσταντινούπολη το 1360, σε πρώιμη ηλικία εξεδήλωσε την έφεσή του προς το Αρχαίο Ελληνικό Πνεύμα, υπό τα μυσταγωγικά νάμματα του οποίου καθοδηγήθηκε, αναπτύσσοντας παράλληλα τις φιλοσοφικές του ιδέες. Η διάνυση του 15ου αιώνα, βρίσκει τον Γεμιστό ώριμο φιλόσοφο με κατασταλαγμένες αντιλήψεις, η ανάπτυξη των οποίων θα επηρεάση σημαντικά την πνευματική ζωή του Μυστρά αλλά κυρίως του Δυτικού κόσμου.
Αναμφίβολα ο 15ος αιώνας, απετέλεσε ένα καθοριστικό μεταίχμιο για την περαιτέρω ιστορική πορεία του Ελληνισμού. Ενώ το Έθνος, αλλοτροιωμένο και αναλωνόμενο σε άσκοπες και φθοροποιές διενέξεις διανύει την πιό αντίξοη περίοδο της υπάρξεώς του, η εμφάνιση του Γ. Γεμιστού αποτελεί έναν αληθινό πνευματικό σπινθήρα, που ακτινοβολεί μέσα στο γενικό σκότος το Απαστράπτον Φως της Ελληνικής διανοήσεως, στην Νεοπλατωνική της εκδοχή. Υιοθετώντας το αρχαιοπρεπές προσωνύμιο Πλήθων, από αγάπη προς τον ιδεαλιστή και μυσταγωγό Πλάτωνα, ο Γεμιστός εγκαθίσταται, ύστερα από διαδοχικές αναζητήσεις, στον Μυστρά, τον οποίον και μετέβαλλε σε προπύργιο της Αναγεννητικής του προσπάθειας. Η υποσυνείδητη έλξη που ένοιωθε ο φιλόσοφος προς την Σπάρτη, η φυσιογνωμία της οποίας προσιδίαζε στο πρότυπο της ιδεατής Πολιτείας, σύμφωνα με τις πλατωνικές διακηρύξεις που τόσο καίρια είχαν επηρεάση τον Γεμιστό, συνετέλεσε καθοριστικά στην επιλογή του Μυστρά ως φιλοσοφικού του κέντρου.
Αφ' ής στιγμής εγκαθίσταται στην πρωτεύουσα της Πελοποννήσου, στον Μυστρά, ένας τόπος που απρόσιτος ακόμη για τον οθωμανό δυνάστη απέπνεε Ελληνικότητα, ο Γεώργιος Πλήθων αποδύεται σε μια πολυσχιδή πνευματική προσπάθεια, η συνισταμένη της οποίας αποσκοπεί στην ανάταση του Ελληνισμού. Μέσα από το ακατάπαυστο διδασκαλικό του έργο, προφορικό και γραπτό, τις δημοσιεύσεις και τις φιλοσοφικές του διατριβές, ο Μυσταγωγός του Μυστρά αναδεικνύεται σε πνευματική φυσιογνωμία που μόνο με τον Σωκράτη ή τον Πλάτωνα μπορεί να συγκριθή. Το Δεσποτάτο του Μυστρά θα τον αναγορεύση σε ανώτατο δικαστικό λειτουργό, λειτούργημα το οποίο ήσκησε με απαρέγκλιτη συνέπεια, διακατεχόμενος από υψηλό αίσθημα ευθύνης όσο και δικαιοσύνης. Η ευεργετική επίδραση του έργου του Πλήθωνα δεν υπόκειται όμως σε τοπικούς είτε σε χρονικούς περιορισμούς. Διαδίδοντας το έργο του στην Δύση, και ιδιαίτερα στην Φλωρεντία, θα επηρεάση σε σημαντικό βαθμό τον μαικήνα των τεχνών και των γραμμάτων Μαρσίλιο Φιτσίνο, ώστε να προβή στην ίδρυση της περίφημης Ακαδημίας, με σκοπό την υπέρτατη ανάταση της φιλοσοφικής έρευνας. Ο Πλήθων δεν περιορίσθηκε απλά στη διατύπωση φιλοσοφικών εννοιών. Με το έργο του "Νόμων Συγγραφή", παρουσίασε μια καινοτομική πολιτική πρόταση για την διάρθρωση μιας υγιάς Πολιτείας, υποβάλλοντας κατ' ουσίαν σε εξέλιξη τις συναφείς ιδέες του Πλάτωνα, όπως ακριβώς εκφράζονται διαδοχικά στα έργα του "Πολιτεία" και "Νόμοι". Διαμέσω αυτών, παρουσιάζεται σε όλη του την έκταση το ανορθωτικό πρόγραμμα του Γεωργίου Πλήθωνος, το οποίο θα πρέπει να σημειωθή ότι ετύγχανε ευρείας εφαρμογής και η υλοποίησή του θα επέφερε την Αναγέννηση του Βυζαντίου.
Στο σημείο αυτό θα πρέπη να αποδοθή ιδιαίτερη έμφαση στο έργο και στις προτάσεις του Πλήθωνος. Ιδιαίτερη εντύπωση προεκάλεσε η φιλοσοφική διατριβή που επιγράφεται "Περί ων Αριστοτέλης προς Πλάτωνα διαφέρεται", την οποία παρουσίασε στον Μυστρά. Πρόκειται για μια εργασία ιδιαίτερα μεστής περιεχομένου στην οποία αναπτύσσεται η αντίληψη οτι ο Πλάτων υπερέχει, σε επίπεδο ιδεών, καταφανώς, του Αριστοτέλους.
Ενώ το σύγγραμα "Νόμων Συγγραφή" το οποίο εμπεριέχει προτάσεις για την οικονομία, τον στρατό, την άσκηση της εξουσίας, την γεωργία, την άνθιση των τεχνών και του πολιτισμού, έργο θαυμάσιο και δυναμικής πνοής, θα καταστραφή ολοσχερώς το 1460 από τον Γεννάδιο Σχολάριο, Πατριάρχη του Βυζαντίου. Διασώθηκαν ελάχιστα αποσπάσματα, τα οποία όμως είναι ενδεικτικά της φιλοσοφικής σκέψεως του Γεμιστού.
Ο Γεώργιος Πλήθων, θα μεταστή στην Αιωνία Ανατολή στις 26 Ιουλίου του 1452. Ο θάνατός του θα αποτελέση μια εξαιρετικά σημαντική πνευματική απώλεια, για ολόκληρο τον Ελληνικό Κόσμο, προσδιορίζοντας το τέλος μιας μεγαλειώδους αφυπνιστικής προσπάθειας την οποία είχε αρχίση. Η μετάσταση του μυσταγωγού της Πλατωνικής διδασκαλίας, ο οποίος μεταλαμπάδευσε τα νάμματα της Ελληνικής γνώσεως στην Ιταλία κυοφορώντας θετικές διεργασίες, συγκλόνισε κάθε λάτρη του αρχέγονου μεγαλείου. Ο μαθητής του, Βησσαρίων, καρδινάλιος πλέον της Ρωμαϊκής εκκλησίας, με αφορμή την μετάσταση του Πλήθωνος, θα αφιερώση στον Διδάσκαλό του το ακόλουθο επίγραμμα:

"Πολλούς μεν Θεόμορφους άνδρες γέννησε η Ελλάδα,
που εξέχουν στην σοφία και στην άλλη αρετή.
Αλλά ο Γεμιστός, όσο διαφέρει ο Φαέθων από τα αστέρια
τόσον υπερέχει από τους άλλους και στα δύο".

Ο ίδιος εξ' άλλου, απεκάλεσε τον Πλήθωνα "μετά Πλάτωνα σοφώτερον των Ελλήνων, εξαιρουμένου του Αριστοτέλους".
Ο Πλήθων, με την γλαφυρότητα, τον λεκτικό πλούτο, την σαφήνεια αλλά και την διαύγεια των φιλοσοφικών στοχασμών του, θα συντελέση καθοριστικά στην ανόρθωση του καταρρακωμένου Εθνικού αισθήματος των Ελλήνων, ενώ παράλληλα θα καταταγή στους βασικούς πρωτεργάτες της Αναγεννήσεως. Επίσης η προσήλωσή του στην θεωρία της μετενσαρκώσεως και η πανθεϊστική διδασκαλία του, κοινό γνώρισμα στους Νεοπλατωνικούς φιλοσόφους, δικαιώνουν απόλυτα την προσωνυμία που του αποδιδόταν "Ο Μυσταγωγός ή Θεόσοφος του Μυστρά". Επιγραμματικά, μπορεί να υποστηριχθή, οτι ο Πλήθων ανήκε στις επιφανέστερες μορφές της πνευματικής αριστοκρατίας του Ελληνισμού που με την προσφορά του διεύρυνε τα πλαίσια του Ελληνικού και εσωτερικού στοχασμού απεριόριστα. Όμως παράλληλα ο Πλήθων προσέδωσε μεγάλη διάσταση στην ανάπτυξη του Ανθρωπιστικού ρεύματος ανά την Ευρώπη. Προσωπικότητες όπως ο Έρασμος, διαποτίσθηκαν από τις ανθρωπιστικές διακηρύξεις του Νεοπλατωνισμού και του Γεωργίου Πλήθωνος ειδικότερα.
Εδώ, θα πρέπη να εστιάσουμε την προσοχή μας στις αντιλήψεις του Πλήθωνος περί της μετενσαρκώσεως. Διακηρύσοντας ο Πλήθων την Αθανασία της Ψυχής, θέτει στο περιθώριο το εμπόριο των συγχωροχαρτιών και της εξαγοράς μιας θέσεως στον Παράδεισο. Η Αθανασία της ψυχής είναι δεδομένη και η εξέλιξη της ψυχικής προσωπικότητας δεν επιτυγχάνεται μέσω υλικών προσφορών προς διάφορους εγκόσμιους "μεσσίες", δεν επιτυγχάνεται με ακατάπαυστα θυμιάματα, νηστείες, ικεσίες ή ταπεινώσεις. Επέρχεται μέσα από την απαρέγκλιτη εφαρμογή των Κοσμικών Νόμων. Αυτή ήταν η κυρίαρχη αντίληψη του Γεμιστού περί του θέματος αυτού, μια θεώρηση η οποία αποτελούσε κεντρικό αντικείμενο διδασκαλίας στην αδελφότητα την οποία είχε ιδρύση στον Μυστρά. Συγκεκριμένα, με γνώμονα τα όσα είναι γνωστά, ο Πλήθων υπήρξε επικεφαλής μυσταγωγικής οργανώσεως, η οποία είχε ως μυστικό σημείο αναγνωρίσεώς της την ένωση του μεσαίου και παραμέσου δακτύλου του δεξιού χεριού. Περί της μετενσαρκώσεως, ο Πλήθων αποφαίνεται: "....Περί ψυχής γαρ λόγων αθανασίας, τας εις το σώμα και τον βίον επανόδους αυτων ψυχών εν χρόνων τακταίς περιόδοις, ως δύναται κρατύνειν πειράται, ας οι πολλοί μετεμψυχώσεις φασί..... Όθεν ουδέν του βιβλίου μέρος ύστερον έδοξέ μοι καταλειπτέον ευσεβών όψεσιν, ωφέλειαν μεν ουδεμίαν, σκάνδαλον δε ταις αυτών ψυχαίς ενθείναι δυνάμενον". Και σε άλλο σύγγραμμά του, ο Πλήθων αναφέρει τα εξής: "....Κατά την γνώμη μας, η ψυχή συμμετέχοντας στην Θεία φύση, παραμένει αθάνατη και αιώνια στις περιοχές που αποτελούν τα όρια του κόσμου μας. Συνδεδεμένη με ένα θνητό περίβλημα, στέλνεται από τους Θεούς πότε στο ένα σώμα, πότε στο άλλο, με σκοπό την παγκόσμια αρμονία, έτσι ώστε η ένωση των θνητών και των αθανάτων στοιχείων της ανθρώπινης φύσεως να συμβάλλη στην ενότητα του Όλου..... Το ότι, στον άνθρωπο η αιώνια φύση ενώνεται για μια στιγμή με την θνητή, για να την εγκαταλείψη το υπόλοιπο διάστημα, δεν δημιουργεί κανένα μόνιμο δεσμό ανάμεσα στα θνητά και αθάνατα στοιχεία, παρά μόνο μια προσωρινή ένωση, που μόλις αφαιρεθή το θνητό στοιχείο, διαλύεται αμέσως και μαζί της διαλύεται η γενική αρμονία. Μένει να πούμε πως η ένωση των δύο αυτών φύσεων συντελείται προσωρινά και πως μόλις το σώμα καταστραφεί, το κάθε στοιχείο ανεξαρτητοποιείται και η διαδικασία επαναλαμβάνεται αενάως στην αιωνιότητα".
Επιπροσθέτως, ο Πλήθων διαχωρίζει τον κόσμο σε αισθητό και υπεραισθητό. Ενοποιός παράγων αυτών των δύο καταστάσεων, καθίσταται η Δημιουργός Ψυχή.
Επιγραμματικά θα μπορούσε να υποστηριχθή οτι ο Γεώργιος Πλήθων υπήρξε άξιος συνεχιστής του έργου του Αυτοκράτορος Ιουλιανού του Φιλοσόφου. Σε μια περίοδο κατά την οποία ανιστόρητοι και ψευδολόγοι διατείνονται οτι δήθεν επήλθε η αλλοίωση του εθνολογικού χαρακτήρα των Πελοποννησίων προς την κατεύθυνση του εκσλαβισμού, εξαιτίας των αδιάκοπων επιδρομών που πραγματοποιούσαν σε ολόκληρη την Βόρειο και Νότιο Ελλάδα τα σλαβικά φύλα, ο Πλήθων, με αγέρωχο ύφος, απηύθυνε προς τον τότε αυτοκράτορα Μανουήλ Παλαιολόγο, τον ακόλουθο ορισμό των ιστορικών δικαίων του Ελληνισμού: "Εμείς, επί των οποίων βασιλεύετε και διοικείτε, αμήκουμε στο γένος των Ελλήνων, όπως αποδεικνύουν η γλώσσα και οι αρχαίοι μας θεσμοί. Λέγοντας Έλληνες, εννούμε τους κατοίκους της Πελοποννήσου, της παρακειμένης ηπειρωτικής χώρας και των νήσων που γειτονεύουν. Αυτή η γη πάντοτε εκατοικείτο από τους ίδιους ανθρώπους, από τους ιστορικούς χρόνους και κανείς δεν την κατείχε πριν από εμάς. Οι κάτοικοι αυτής της Ελλάδος δεν ήλθαν σαν ξένοι για να διώξουν κάποιους άλλους και αυτοί οι ίδιοι δεν διώχθηκαν ποτέ από κανέναν λαό. Το αντίθετο μάλιστα. Οι Έλληνες γεννήθηκαν σ' αυτή την χώρα, χωρίς ποτέ να την εγκαταλείψουν".
Ο Εθνικός βάρδος και εσωτεριστής Κωστής Παλαμάς, στο ποίημά του Οι Πολύθεοι, πλέκει το εγκώμιο του Πλήθωνος, αναφέροντας μεταξύ των άλλων και τα ακόλουθα:
"Μακαρισμένος εσύ που μελέτησες
να τον ορθώσης απάνω στους ώμους σου
τον συντριμμένο Ναό των Ελλήνων.
Του Νόμου τ' άγαλμα σταίνεις κορώνα του
στις μαρμαρένιες κολώνες του σκάλισες
τους λογισμούς των Πλωτίνων.

Είδες τον κόσμο κι ατέλειωτο κι άναρχο
ψυχών και Θεών, μαζί κύριων και υπάκουων,
σφιχτοδετά κρατημένη αρμονία
και των καπνών και των ίσκιων τα είδωλα
παραμερίζοντας όλα, ίσως τράβηξες
προς την Αιτία
και σε κρυψώνα ιερό, και σωπαίνοντας
έσπειρες, έξω απ' το μάτι του βέβηλου,
κ' έπλασες λιόκαλη εσύ σπαρτιάτισσα
τη θυγατέρα σου την Πολιτεία.....".

Σήμερα, εποχή πνευματικής νωθρότητας, ο Γεώργιος Πλήθων παραμένει παραγκωνισμένος και καταδικασμένος στην ειρκτή της λήθης. Το έργο του, άγνωστο όπως και η φυσιογνωμία του στους περισσότερους νεοέλληνες, δεν φαίνεται να έχη πλέον θέση στο άλλοτε Λίκνο της Φιλοσοφίας και του στοχασμού. Ωστόσο η πνευματική προσφορά του εσχάτου των Νεοπλατωνικών φιλοσόφων δεν υπήρξε μάταιη. Ο πνευματικός καρπός του του έργου του έχει πλέον αρχίση να ανθίζη. Όσο για την ψυχή του Πλήθωνος, αυτή ζεί μέσα στον καθένα μας.

Ι. Χαραλαμπόπουλος
Αθήναι

   
 

[Πίσω Bυζάντιο] [Πίσω ΤΕΥΧΟΣ 9ον]