Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΤΩΝ ΣΚΟΠΙΩΝ
 

 

Το κρατίδιο των Σκοπίων, που πολύ πρόσφατα αποσπάσθηκε από το πλαίσιο της Γιουγκοσλαβικής ομοσπονδίας, στην οποία ανήκε, έχει δημιουργήσει αρκετά προβλήματα στο μεγαλύτερο από τα δύο υπάρχοντα σήμερα, κράτη των Ελλήνων.

Πρέπει λοιπόν να γνωρίζει ο κόσμος ορισμένα στοιχεία γιά το κράτος των Σκοπίων. Ένα σημαντικό στοιχείο της ταυτότητος κάθε κράτους είναι η γλώσσα του. Παρακάτω θα αναφερθώ με σχετική συντομία στο θέμα αυτό.

Από πού κατάγεται το ιδίωμα του κράτους των Σκοπίων;

Η αρχαία εκκλησιαστική Σλαβονική που χρησιμοποιήθηκε από τους Κύριλλο και Μεθόδιο γιά την μετάφραση της Αγίας Γραφής τον 9ο-10ο αι. μ.Χ. αποτελεί με μεγάλη βεβαιότητα την προγονική μορφή του σημερινού γλωσσικού ιδιώματος του κράτους των Σκοπίων, όπως βέβαια και των άλλων σημερινών σλαβικών γλωσσών. Στην συνέχεια και γιά δύο ή τρείς αιώνες το ιδίωμα αυτό εξελίσσετο παράλληλα με τα άλλα σλαβικά γλωσσικά ιδιώματα της περιοχής.

Οι έντονες σερβικές επιδράσεις που φέρει το ιδίωμα αυτό οφείλονται στην όψιμη επίδραση της σερβικής πάνω του και συγκεκριμένα από τον 14ο αι., όταν άρχισε η σερβική επέκταση προς την Μακεδονία, αρχικά με τον Στέφανο Μιλιούτιν και στη συνέχεια με τον Στέφανο Δουσάν. Τότε η σερβική, ως γλώσσα της διοίκησης, αλλά και η σερβίζουσα παραλλαγή της εκκλησιαστικής σλαβονικής, αφού η περιοχή υπαγόταν στο σερβικό πατριαρχείο του Πέτς, επέδρασαν πάνω στο τοπικό σλαβικό ιδίωμα.

Οι επιδράσεις αυτές συνεχίστηκαν και αργότερα επί Οθωμανικής αυτοκρατορίας όταν επίσημες γλώσσες της διοίκησης ήταν η ελληνική, τουρκική και σερβική.

Μπορεί να θεωρηθεί αυτοτελής γλώσσα ή είναι διάλεκτος κάποιας άλλης;

Στούς γλωσσολόγους υπάρχουν διαφωνίες πάνω στο θέμα αυτό.

Έτσι αυτοτελή γλώσσα το θεωρούν οι Γιάγκιτς, Τρινιεγκόρσκι, Ντραγκανοφ και Μπραίιλσφορντ. Ο Ο. Λουντ τοποθετεί το ιδίωμα αυτό σε μία ενότητα με τη Βουλγαρική γλώσσα, στην Ανατολική Βαλκανική Σλαβική. Οι Μεγιε και Κοεν θεωρούν οτι οι περισσότεροι των ομιλητών της είναι καθαρά βουλγαρικού τύπου με έντονη σερβική επίδραση.

Από τους ελληνόφωνους συγγραφείς θα παραθέσουμε δύο απόψεις:

1...Ο Κ.Ι. Τσιούλκας, υποστηρίζει οτι το ιδίωμα αυτό είναι "ελληνική μακεδονική σλαβοφωνική διάλεκτος". Η θέση αυτή, που διατυπώθηκε στα 1907, δεν γίνεται σήμερα αποδεκτή από τους γλωσσολόγους.

2...Ο Ανδριώτης θεωρεί οτι πρόκειται γιά σλαβικό ιδίωμα, το οποίο σχετίζεται με την Βουλγαρική, με την οποία μάλιστα παρουσιάζει μικρότερες διαφορές από εκείνες που παρουσιάζει η νέα ελληνική από τις διαλέκτους της, όπως π.χ. την ποντιακή ή την τσακωνική.

Το βέβαιο όμως είναι ένα, οτι μπορούν θαυμάσια να συνεννοηθούν μεταξύ τους οι Βούλγαροι και οι κάτοικοι του κράτους των Σκοπίων μιλώντας ο καθένας το ιδίωμά του.

Ποιά είναι τα χαρακτηριστικά του ιδιώματος των Σκοπίων;

Μορφολογικά θα έλεγα οτι μοιάζει περισσότερο με τη Βουλγαρική της οποίας θα πρέπει να θεωρηθεί διάλεκτος, φωνητικά όμως, μοιάζει περισσότερο με την σερβική.

Ως προς το λεξιλόγιο έχει χιλιάδες ελληνικές λέξεις τόσο στην καθημερινή γλώσσα όσο και στην εκκλησιαστική. Αυτό οφείλεται στην επί αιώνες γειτνίαση, την ασταμάτητη πολιτιστική επικοινωνία ανάμεσα στους ομιλητές των δύο γλωσσών και την επί αιώνες συμβίωσή τους κάτω από κοινό καθεστώς στη διάρκεια της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.

Παρακάτω δίνω ελάχιστα παραδείγματα λέξεων του ιδιώματος αυτού: ντικελ=δικέλι, κάρφιτσα, κόκαλ, κούτελ, κίριε, κατάντιγια, λίβαντα, βρις=βρύση, μιρόντιγια, πίζμα=πείσμα, σίντερο=σίδερο, τριγκος, χοντροκέφαλ, πρίκα=προίκα, ντουκίμασαμ=δοκιμάζω, πέζαμ=παίζω.

Αμέσως μετά τη συγκρότηση της Γιουγκοσλαβίας στο τέλος του δευτέρου Παγκοσμίου πολέμου καταβλήθηκε προσπάθεια να πλησιάσει το ιδίωμα του κράτους των Σκοπίων, όσο το δυνατόν περισσότερο την σερβική γλώσσα. Αυτή η προσπάθεια στηλιτεύτηκε έντονα από τους Βουλγάρους κομμουνιστές που κατηγορούσαν τους τότε ιθύνοντες του κράτους των Σκοπίων, οτι η γλώσσα που προβάλλουν είναι κολιτσεφική (από το όνομα του τότε πρωθυπουργού των Σκοπιανών), και, οτι αυτοί που το κάνουν είναι πράκτορες των Σέρβων.

Τα ιδιώματα πάνω στα οποία στηρίζεται η σημερινή γλωσσική μορφή που χρησιμοποιούν οι σκοπιανοί είναι αυτά που μιλιούνται στο τετράγωνο Περλεπέ-Μοναστηρίου-Κίτσεβο και Βέλες.

Γιά την καταγραφή του ιδιώματος αυτού χρησιμοποιείται το σήμερα το κυριλλικό αλφάβητο με κάποιες μικρές τροποποιήσεις και η ορθογραφία είναι καθαρά φωνητική (γράφεται δηλ. όπως μιλιέται) και όχι ιστορική (όπως είναι η ορθογραφία της νέας Ελληνικής).

Συνοπτικά λοιπόν μπορούμε να πούμε οτι το ιδίωμα αυτό αποτελεί μία σύγχρονη μορφή σλαβικής διαλέκτου και έχει πίσω του ιστορία μόλις μερικών αιώνων. Η ζωή του δεν ξεπερνάει τους 12 αιώνες, ενώ η ελληνική γλώσσα μιλιέται στην ίδια περιοχή πάνω από 25 αιώνες, δηλ το διπλάσιο χρονικό διάστημα.

Ονομασία της γλωσσικής μορφής και χρήση του ονόματος μακεντόντσι.

Ο όρος μακεντόντσι (μακεδόνες) χρησιμοποιούμενος γιά να υποδηλώσει τους σλαβόφωνους κατοίκους της περιοχής των Σκοπίων εμφανίζεται γιά πρώτη φορά στις αρχές του αιώνα μας σε κείμενα Ρώσων πανσλαβιστών. Οι κάτοικοι της περιοχής αυτής χρησιμοποιούν γιά τον εαυτό τους μέχρι τότε, την ονομασία Μπούγκαρι δηλ. Βούλγαροι. Τη γλωσσική μορφή που μιλούν, μέχρι πολύ πρόσφατα, την ονόμαζαν Μπάλγκαρσκι ή Σέρπσκι (δηλαδή Βουλγάρικα ή Σέρβικα), όπως ο ίδιος διαπίστωσα από συνομιλίες μου με ομιλητές της, το 1975. Η ονομασία τής γλωσσικής αυτής μορφής ως μακεντόνσκι (μακεδονική) μπήκε σε χρήση μετά την δημιουργία ομοσπόνδου κράτους στα πλαίσια της πάλαι ποτέ Γιουγκοσλαβίας. Αυτό βέβαια ήταν αποτέλεσμα της πολιτικής τάσης του Τίτο, που αρχικά είχε σκοπό να αποσπάσει ελληνικά και βουλγαρικά εδάφη και να γίνει ηγέτης μίας μεγάλης δύναμης στην περιοχή της βαλκανικής. Αλλά και οι Βούλγαροι δεν έκρυψαν ποτέ την όρεξή τους γιά την περιοχή του κρατιδίου αυτού, που την θεωρούσαν από παλιά δική τους. Ακόμη και σήμερα το αναγνωρίζουν ως κράτος μεν, αλλά δεν θεωρούν τους κατοίκους του ως ξεχωριστή εθνότητα. Αυτό σημαίνει οτι δεν ξεχνούν και αυτοί τις διεκδικήσεις τους, αλλά απλώς τις μεταθέτουν γιά αργότερα.

 

Αλέξανδρος Καρβέλας

 

   
 
[ Πίσω Μείζων Ελληνισμός] [ Πίσω ΤΕΥΧΟΣ 4ον]