ΟΙ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΙ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ
Των Βαγγέλη Σπανδάγου, Ρούλας Σπανδάγου και Δέσποινας Τραυλού.
( Εκδόσεις ''ΑΙΘΡΑ". Αθήνα )
 

Το προκείμενο βιβλίο είναι ένα σημαντικό ιστορικό, ερευνητικό και επιστημονικό έργο, που καταγράφει και κωδικοποιεί όλους τους μαθηματικούς του ευρυτέρου ελληνικού χώρου, που μας έχουν παραδοθεί από την αρχαία ελληνική και ρωμαϊκή γραμματεία.
Οι δύο πρώτοι των συγγραφέων είναι ερευνηταί μαθηματικοί και έχουν εκδώσει πολλά βιβλία λυκειακού και πανεπιστημιακού επιπέδου. Ασχολούνται με την ιστορία των θετικών επιστημών και ιδιαιτέρως αυτήν των αρχαίων ελληνικών μαθηματικών και έχουν κάνει πολλές σχετικές ανακοινώσεις σε διεθνή συνέδρια. Η τρίτη της ομάδος είναι οικονομολόγος και εκδότρια. Εχει σπουδάσει ιστορία των Επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου.
Όπως λέγουν οι ίδιοι οι συγγραφείς: ''Σκοπός της συγγραφής αυτού του βιβλίου είναι να παρουσιάσει στο αναγνωστικό κοινό τους Μαθηματικούς της Αρχαίας Ελλάδας (άνδρες και γυναίκες) και ειδικά εκείνους, που παρότι συνέβαλαν στην θεμελίωση ή στην διάδοση και διδασκαλία της πλέον εγκεφαλικής επιστήμης, των μαθηματικών, παρέμειναν εντούτοις για πολλούς λόγους άγνωστοι στο ευρύτερο κοινό των μελετητών, αλλά και σε αρκετούς από τους ειδήμονες της Ιστορίας των αρχαίων ελληνικών μαθηματικών".
Και συνεχίζουν οι συγγραφείς: ''Σε μία εποχή πού ο ελληνισμός βάλλεται ποικιλότροπα, νομίζουμε ότι επιβάλλεται η προβολή της ζωής και του έργου των μεγάλων αυτών διανοητών, των Μαθηματικών της Αρχαίας Ελλάδας. Γνωρίζοντας ότι μέχρι σήμερα, άγνωστο γιατί, δεν έχει γίνει μία ανάλογη παρουσίαση, πιστεύουμε ότι το βιβλίο αυτό θα καλύψει ένα καλύπτει όντως ένα μεγάλο κενό, δεν είναι ένα απλό ονομαστικό των αρχαίων κενό στην Ιστορία των ελληνικών μαθηματικών".
Το βιβλίο αυτό, που Ελλήνων Μαθηματικών, αλλά μία ολοκληρωμένη καταγραφή των βιογραφικών στοιχείων και της προσφοράς ενός εκάστου στην επιστήμη, ανάλογα βεβαίως με τα υπάρχοντα δεδομένα των ιστορικών πηγών. Ως εκ τούτου αποτελεί ένα έγκυρον σημείον αναφοράς, για όσους θέλουν να εγκύψουν στις αρχαίες καταβολές αυτής της κατ΄ εξοχήν καθαράς και θα έλεγα ακόμη, ελληνικής επιστήμης.
Όλοι οι περιγραφόμενοι ενάριθμοι μαθηματικοί είναι 292, αλλά το σύνολον των εναφερομένων ονομάτων φθάνει περίπου τα 476. Ο αριθμός αυτός είναι τεράστιος και ενδεικτικός του πνευματικού οργασμού, που διέτρεχε τότε τας ελληνικάς χώρας. Θα ήταν δε πολύ μεγαλύτερος, αν οι δύο πυρπολήσεις της βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας δεν μας εστέρουν ανεκτίμητα ιστορικά και βιβλιογραφικά στοιχεία.
Από το ως άνω σύνολον, 35 είναι γυναίκες, αριθμός που κρίνεται σημαντικός, αν ληφθή υπ΄ όψιν η προκατάληψις των αρχαίων κοινωνιών πρός ''τας πεπαιδευμένας γυναίκας", όπως σημειώνουν οι συγγραφείς. Αι περισσότεραι εξ αυτών των γυναικών ανήκον εις τον πυθαγόρειον κύκλον ( ''Πυθαγορίδες Γυναίκες" ), όπου η θέσις της γυναικός ήταν σαφώς αναβαθμισμένη. Πρώτη του καταλόγου είναι η μυθική Αίθρα, η μήτηρ του Θησέως και τελευταία η θρυλική για την σοφία και το κάλλος της, Υπατία, που πρώτη στην ιστορία της Ανθρωπότητος εμαρτύρησεν υπέρ της Επιστήμης.
Ευρυτάτη αναφορά γίνεται φυσικά στους πλέον γνωστούς εκ των αρχαίων μαθηματικών, όπως του Θαλού, του Πυθαγόρου, του Πλάτωνος, Αρχιμήδους, Ιπποκράτους του Χίου, Ευδόξου του Κνιδίου, Αριστοτέλους, Μεναίχμου, Ευκλείδου, Ερατοσθένους, Απολλωνίου του Περγαίου, Ηρωνος του Αλεξανδρέως, Διοφάντου, Πάππου και πολλών άλλων. Η Υπατία, η τελευταία αυτή λαμπηδών του αρχαίου ελληνικού κόσμου, προβάλλεται δεόντως στην ύλη του βιβλίου. Με μια πολυσέλιδη αναφορά, περιγράφεται τόσον το έργο της, όσον και η ζωή της και το τραγικό τέλος της, θύμα η ιδία θρησκευτικού φανατισμού, σκοταδισμού και μισαλλοδοξίας. Με την Υπατία περατούται ουσιαστικώς η συνεισφορά των Ελλήνων εις την παγκόσμιον μαθηματικήν επιστήμην. Ακολουθούν σκοτεινοί αιώνες καθ΄ ους τα μαθηματικά τίθενται υπό πλήρη ανυποληψίαν, αν όχι υπό διωγμόν, ως συνώνυμα προς την αμαρτίαν και την αίρεσιν. Η δυσμενής αυτή θέσις έναντι των μαθηματικών δεν αναιρείται φυσικά από την ύπαρξιν μερικών λαμπρών εξαιρέσεων, όπως ο Φώτιος, ο Λέων ο Μαθηματικός κ.α.
Η γλώσσα του βιβλίου είναι μία στρωτή και ευπρεπής Δημοτική, χωρίς υπερβολές και εκζητήσεις. Θεωρούμε πάντως πολύ σημαντική την βασική αρχή των συγγραφέων του βιβλίου, να αναφέρουν τα ονόματα των Μαθηματικών αυτούσια σε όλες τις πτώσεις, σύμφωνα προς τις καταλήξεις της αρχαίας ελληνικής γραμματικής.
Ετσι και η ιστορική ακρίβεια κατοχυρούται και επί πλέον διασφαλίζεται η γνησιότης και το απαραβίαστον της ταυτότητος των επιφανών ανδρών της Αρχαιότητος, ου συχνά οι βάναυσες και άκαιρες επεμβάσεις της Δημοτικής των άκρων τους κάνουν αγνώριστους και τους αποσυνδέουν από την εποχή τους και την αρχαία παράδοσιν.
Αι εκτρωματικαί ονομαστικαί του τύπου: Θέωνας, Ηρωνας, Ζήνωνας, Κέκροπας, Ευφράνονας κτλ, φυσικά ελλείπουν παντελώς, ενώ εξάλλου οι Θαλής, Πυθαγόρας, Πλάτων, Αρχιμήδης κ.α. εκφέρονται κατά γενικήν, ως: Θαλού, Πυθαγόρου, Πλάτωνος, Αρχημίδους κτλ.
Αυτή η τήρησις της αρχαίας και παραδοσιακής εκφοράς τουλάχιστον των κυρίων ονομάτων, υπό τας παρούσας μάλιστα συνθήκας του γλωσσικού εκχυδαϊσμού και της πάντων κατεδαφίσεως, θα μπορούσε να χαρακτηρισθή ευοίωνο σημείον και μία στροφή, οπωσδήποτε όμως ήταν μία ευχάριστη έκπληξις.
Μακάρι δε να εύρη και άλλους μιμητάς και μάλιστα για όλους τους μεγάλους άνδρας της εληνικής αρχαιότητος, που συχνά κακοποιούνται από την γραφίδα ή τον λόγον πολλών συμπατριωτών μας.
Εν κατακλείδι, το σπουδαίο αυτό έργον αξίζει να δια-βασθή από πάντα εφιέμενον της ιστορίας των μαθημα-τικών και της ελληνικής αρχαιογνωσίας. Το βιβλίο προσφέρει σοφίαν και γνώσιν πολλήν, θα έλεγα δε ακόμη, φρονηματισμό και εθνική υπερηφάνεια.
Με βάσιν τώρα το πολύτιμο πληροφοριακό υλικό, που προσφέρει το βιβλίο, επεχειρήθη μία αδρά γεωγραφική κατάταξις των Ελλήνων Μαθηματικών, ανάλογα με την καταγωγή ενός εκάστου, όπου βέβαια αυτή είναι γνωστή. Υστερα από μία πρόχειρη στατιστική, προέκυψαν τα εξής ενδιαφέροντα στοιχεία κατά τόπους:

Περίοδος 900 - 300 π.χ.

Αθηναίοι 15
Σπαρτιάται 10
Λοιπή Πελοπόνησος & Στερεά 35
Θεσσαλία - Ηπειρος - Μακεδονία - Θράκη 14
Νήσοι (Αιγαίου - Δωδεκ. - Κρήτη - Κύπρος) 49
Μεγάλη Ελλάς & Σικελία 205
Φοινίκη 14
Αφρική 1
Ευρώπη (Μασσαλία κτλ) 2
Πόντιοι 5
Μικρά Ασία (Παράλια) 26
Μικρά Ασία (Ενδοχώρα) 1
Σύνολον 377

Περίοδος 300 π.χ. - 550 μ.χ.

Αθηναίοι 0
Σπαρτιάται 1
Λοιπή Πελοπόνησος & Στερεά 3
Θεσσαλία - Ηπειρος - Μακεδονία - Θράκη 5
Νήσοι (Αιγαίου - Δωδεκ. - Κρήτη - Κύπρος) 8
Μεγάλη Ελλάς & Σικελία 7
Αφρική 3
Αλεξάνδρεια (και Αίγυπτος) 33
Ευρώπη 0
Πόντιοι 1
Φοινίκη - Συρία - Παλαιστίνη - Βαβυλών 17
Μικρά Ασία (Παράλια) 5
Μικρά Ασία (Ενδοχώρα) 16
Σύνολον 99

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ.
Από την μελέτη και την συνεκτίμησι των δύο καταλόγων, εξάγονται ωρισμένα συμπεράσματα:
1. Αι Αθήναι, το πνευματικόν κέντρον του αρχαίου Ελληνισμού, δεν είχον την παρουσίαν εκείνην στην θεμελίωσιν και ανάπτυξιν των μαθηματικών, οίαν θα ανέμενε κανείς. Μάλιστα αυτή η παρουσία μηδενίζεται κατά την Αλεξανδρινήν και μεταλεξανδρινήν περίοδον.
Τα ίδια αναλογικώς ισχύουν και περί της φολοσοφίας, όπου άξιοι λόγου Αθηναίοι φολόσοφοι ήσαν ουσιαστικώς μόνον ο Σωκράτης, ο Πλάτων και ο κυνικός Αντισθένης ή ακόμη και ο εκ Σάμου Επίκουρος, γεννηθείς εκεί εξ Αθηναίων κληρούχων.Η μεγάλη άλλωστε προσφορά στην επιστήμη και των άλλων περιοχών της κυρίως Ελλάδος, πείθει επαρκώς ότι Ελλάς δεν ήσαν μόνο αι Αθήναι. Ηταν όμως η δόξα και η γενικώτερη πνευματική ακτινιβολία της πόλεως, που την κατέστησε ''Δαιμόνιον Πτολίεθρον" και πόλον έλξεως των εκλεκτών πνευμάτων, Ελλήνων και ξένων.
2. Η Σπάρτη, που τόσον έχει κατηγορηθή από ωρισμένους για τους θεσμούς της, τουλάχιστον στον τομέα της παιδείας, υστερούσα μάλιστα εις πληθυσμόν προς τας Αθήνας, έχει εν τούτοις σχεδόν ίσην συμμετοχήν εις την ανάπτυξιν και καλλιέργειαν των μαθηματικών. Επί πλέον δε έχει αναδείξει ένα πρώτου μεγέθους φιλόσοφον και μάλιστα ένα εκ των Επτά Σοφών, τον Χίλωνα τον Λακεδαιμόνιον.
Η διαπίστωσης αυτή επιβάλλει, να διαφοροποιήσωμε κάπως την ευρέως διαδεδομένην άποψιν της επισήμου ιστορίας περί της Σπάρτης ως ''αναλφαβήτου πολιτείας".
3. Η Μεγάλη Ελλάς (Κάτω Ιταλία) και η Σικελία έχουν μίαν επιβλητικήν συμμετοχήν κατά την πρώτην περίοδον. Ο μεγάλος αριθμός των εκεί μαθηματικών, οφείλεται κατά κύριον λόγον στο τεράστιο έργον της ονομαστής μυητικής Σχολής του Πυθαγόρου, όπου η καλλιέργεια των μαθηματικών ήταν πρωταρχικής σημασίας. Τα διασωθέντα ονόματα αναφέρονται εις το έργον του Ιαμβλίχου ''Περί του Πυθαγορικού Βίου Λόγος". Ενας πρόσθετος κατάλογος με 56 ακόμη ονόματα των μαθητών της πρώτης πυθαγορικής Σχολής της Σάμου, διεσώθη χάρις εις τον εμβριθή μελετητήν του Πυθαγόρου, καθηγητήν Γεώργιον Σακελλαρίου. Η περιοχή αυτή έπαιξε τεράστιον ρόλον εις τον ελληνικόν και παγκόσμιον πολιτισμόν, με την πλειάδα των φιλοσόφων και διανοητών, που ανέδειξεν, όπως ήταν οι Παρμενίδης, Ζήνων, Ξενοφάνης, Εμπεδοκλής, Γοργίας, Αρχύτας ο Ταραντίνος, Αρχιμήδης κ.α.
Τελευταίο δείγμα του λαμπρού αυτού πολιτισμού της ελληνικής Δύσεως, ήταν ο Καλαβρός μοναχός Βαρλαάμ (14ος αιών), ένας από τους πρωτοπόρους της Αναγεννήσεως.
Έχουμε την γνώμη ότι η ακραία αυτή περιοχή του αρχαίου Ελληνισμού, δέν έχει μελετηθή όσο θα έπρεπε και ότι έχει πολλά ακόμη να αποκαλύψη. Πιστεύομε δε ότι κάποτε θα αποδειχθή ο τεράστιος ρόλος των Ιταλιωτών Ελλήνων στον εκπολιτισμόν της Ρώμης και μέσω αυτής όλης της Ευρώπης.
Η Μεγάλη Ελλάς και η Σικελία ήταν η δευτέρα μετά την κυρίως Ελλάδα περιοχή με συμπαγή ελληνικόν πληθυσμόν. Σήμερα όμως δυστυχώς από την πάλαι ποτέ ένδοξον και ευημερούσαν ελληνικήν Ιταλίαν, δέν έχουν απομείνει παρά μερικά χωριά στην Καλαβρία και Απουλία. Αν δε η αδαφορία και η αναλγησία του επισήμου κράτους συνεχισθή, είναι βέβαιον ότι η ελληνική παρουσία στην Ιταλία θα αποτελέση σύντομα μίαν απλήν ιστορικήν ανάμνησιν.
4. Η μετά τας κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου ραγδαία εξάπλωσις των Ελλήνων, μετέφερε το κέντρον του Ελληνισμού πρός Νότον και πρός Ανατολάς, ενώ ο κυρίως Ελλαδικός χώρος παρακμάζει και η συμμετοχή του εις τα παγκόσμια πράγματα και εξελίξεις, βγαίνει συνεχώς μειουμένη.
Ενώ στην πρώτη περίοδο η αριθμητική και ποσοστιαία συμμετοχή των Μαθηματικών του Ελλαδικού χώρου είναι 123 επί 377, ή 32%, στην δευτέρα περίοδο πίπτει εις 17 εκπροσώπους επί 99, ή 17%.
Ενα ακόμη έμμεσο τεκμήριον της γνωστής και άλλοθεν λειψανδρίας της κυρίως Ελλάδος, κατά την περίοδον της ρωμαϊκής κατακτήσεως.
Παρακμή επίσης σημειώνεται σε δύο άλλα μεγάλα κέντρα πολιτισμού, την Μεγάλην Ελλάδαν και την Ιωνίαν, πρός όφελος μάλιστα της μικρασιατικής ενδοχώρας.
5. Αναμφισβήτητα τον πρωταγωνιστικόν ρόλον κατά την δεύτερον περίοδον αναλαμβάνει η Αλεξάνδρεια και γενικώτερα η πτολεμαϊκή Αίγυπτος. Εκεί σημειώνεται ο χρυσούς αιών των μαθηματικών και η επιστήμη αυτή φθάνει εις την μεγίστην ανάπτυξίν της.
6. Μεγάλην συμμετοχήν ποσοστιαίως είχαν επίσης οι μαθηματικοί της ελληνιστικής Εγγύς και Μέσης Ανατολής (Ενδοχώρα της Μικράς Ασίας και η μείζων Συρία κτλ. των Σελευκίδων).
Ιω. Μαλικιώσης

   
 
[ Πίσω ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ] [ Πίσω ΤΕΥΧΟΣ 13ον]