ΟΙ ΣΟΦΟΙ ΤΟΥ ΙΣΛΑΜ
ΚΑΙ Η ΔΙΑΣΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΤΟΥ
ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ

Πήγαινα από Θεό σέ Θεό,
μέχρι που φώναξε ο Θεός
μέσ' από μένα σέ μένα:
Ω εσύ εγώ !
Al Bistami


Ο αληθινός Σοφός, δέ δένεται μέ καμιά πίστη.
Ibn Al Arabi


Σταυρό καί Χριστιανούς εγώ εξέτασα, μα εκεί δέν ήταν.
Πήγα στόν Ινδικό Ναό καί στήν αρχαία παγόδα, μα τίποτε.
Ανέβηκα στό οροπέδιο τού Χεράτ καί στό Καντάχαρ,
μά δέν Τόν ηύρα ούτ' εκεί, ούτε χαμηλότερα.
Σκαρφάλωσα μέ τόλμη, στήν κορφή τού όρους Γκάφ,
κι εκεί δέν ηύρα παρά μόνο τή φωλιά τού πουλιού Ανκα.
Στράφηκα τότε πρός τήν Κάαμπα τής Μέκκα, που 'ναι
τό καταφύγιο τών γερατειών καί τής νιότης. Μα τίποτε.
Ρώτησα τόν Δάσκαλο Ιμπν Σινά γιά Εκείνον,
μα η ερώτηση ήταν πέρα από τά όρια τού Δασκάλου.
Εσκυψα τότε, απελπισμένος, στήν καρδιά μου.
Καί ήταν εκεί ... στόν τόπο Του.

Jelaledin Rumi

 

Οποιος προσπαθήσει μία έστω καί πολύ γενική προσέγγιση τής πολιτισμικής ιστορίας τής Ανθρωπότητος, δέν θά δυσκολευθή διόλου νά ξεχωρίση τίς πιό λαμπρές σελίδες της. Ο Ελληνικός Πολιτισμός -μεταξύ άλλων εξαιρετικών γνωρισμάτων του, όπως Αρχιτεκτονική, Μουσική, Τέχνες, κτλ.- μέσα από γραπτά κείμενα περισσοτέρων από 4,5 χιλιάδων επωνύμων συγγραφέων του, υπήρξε μία τεράστια πνευματική έκρηξη, μοναδική σέ ποιοτική καί ποσοτική έκταση καί ίσως ανεπανάληπτη στό μέλλον. Ερεύνησε, προσήγγισε, ερμήνευσε, σεβάστηκε καί ύμνησε τό Σύμπαν καί τήν Φύση, τά αίτια καί τά φαινόμενά τους, καί εξύψωσε, συνδέοντάς τον κι εναρμονίζοντάς τον μ' αυτά, τόν Γήινο άνθρωπο σέ Ελληνα Ανθρωπο, προικίζοντάς τον μέ Αρετή, Μέτρον καί Ηθος. Προικίζοντάς τον μέ μιά Θεοσέβεια καί μιά Αγάπη καί Εν-ωση στήν Συμπαντική Αρμονία που εκφράσθηκε σάν Θεοφιλία καί όχι σάν Θεοφοβία καί Θεοδουλεία. Μέ θλίψη αναλογίζεται κανείς, πώς θά ήταν σήμερα ο κόσμος, αν αυτός ο Πολιτισμός συνέχιζε αδιάσπαστος, ασυκοφάντητος καί αβίαστος (μέ τή λέξη κυριολεκτούσα), τήν αναμενόμενα, γεωμετρικά προοδεύουσα, Πνευματο-παραγωγική πορεία του.
Στό Πλανητικό Δεδομένο μας όμως ισχύουν οι εναλλαγές καί οι κυκλικές προβολές ελικοειδών κινήσεων. Τήν μέρα διαδέχεται η νύχτα καί τό Φώς ακολουθείται από τό σκότος, γιά νά επιστρέψη καί πάλι, στό κλείσιμο τού κύκλου, θριαμβικά ισχυρότερο από τήν καθαρτήρια δυναμικότητα τής δίπολης αυτής κινήσεως. Τόν 4ο αιώνα (καί μετέπειτα) η Φωτεινή περίοδος σκιάζεται κι ένας σκοτεινός καί μισάνθρωπος Μεσαίων αρχίζει καί όπως φαίνεται, ακόμη γίνονται προσπάθειες νά μήν τελειώση.
Ο Ηλιος τού ελευθέρου Ελληνικού Πνεύματος καλύπτεται από μαύρα σύννεφα δογματόβρωτης δουλικότητας καί αλλαζώνος εξουσιασμού. Φανατισμένοι όχλοι "ιδιωτών" (μέ τήν αρχαία σημασία) καθοδηγούμενοι από ανελεύθερους, δογματόληπτους καί μικρόψυχους, "φαιά ιμάτια φέροντας", ταγούς, ώλεσαν διά πυρός καί σιδήρου, οχετών ψευδών καί ακραίου μίσους, τίς μαρτυρίες αυτού τού Νοοδρώντος Πνεύματος. Δέν κατεστράφηκαν ("ες γήν φέρειν", τού Θεοδοσιανού διατάγματος) μόνο αγάλματα Θεών καί Ηρώων καί Ναοί τών δήθεν ειδωλολατρών -που γιά μιά νέα θρησκεία που προσπαθούσε νά επιβληθή, θά υπήρχαν ίσως κάποια ελαφρυντικά (ελάχιστα)- αλλά καί Βιβλιοθήκες, Θέατρα, Στάδια καί Γυμναστήρια. Χιλιάδες βιβλία μιάς συσσωρευμένης, ανυπολόγιστης αξίας, γνώσεως, πυρπολήθηκαν, μέ πρόθεση νά μείνουν μόνο ελάχιστα, μιάς συγκεκριμένης φυλής καί μιάς (ή μιάμισης) συγκεκριμένης Θρησκείας. Ο κυριαρχομανής Ρωμαϊκός εξουσιασμός μπολιάστηκε μέ τήν Ιουδαϊκή μισαλλόδοξη, "περιούσια" απολυτότητα καί η Ανθρωπότητα βυθίστηκε στόν Μεσαίωνα τής άγνοιας, τής άνοιας καί τής βαρβαρότητας. Τό όνομα "Ελλην" καί τά παράγωγά του, "Ελληνικός", "Ελληνισμός", ελληνόφρων", κτλ., ήταν ύβρεις καί χαρακτηρισμοί ποινικού καί ηθικού αδικήματος μέ ποινές μέχρι καί θανάτου. Θάνατος καί μάλιστα μέ πνιγμό, γιά όποιον συλλαμβάνονταν "επί Ελληνισμώ"!
Τό 529 μ.Χ., ο ανιψιός τού Ιουστίνου, ο Ρωμαίος Αυτοκράτωρ, μέ τό Σλαβικό όνομα "Ουπράβδα" (βλ. Ιστορία Παπαρηγόπουλου), γεννηθείς από Σλάβους καί τούς δύο γονείς, στό Ταυρήσιο (σήμερα Σκόπια), Λατινο-μετονομασθείς σέ "Ιουστινιανός", κλείνει μέ διάταγμά του, τίς 4 Φιλοσοφικές σχολές τών Αθηνών (τήν Πλατωνική, των Περιπατητικών, τών Στωικών καί τών Επικουρίων), που είχαν λειτουργία χιλίων χρόνων καί εξέθρεψαν πνευματικά πολλούς από τούς μεγαλύτερους διανοητές τού Ελληνικού Πολιτισμού. Οι 7 Φιλόσοφοι, που δίδασκαν εκεί (Δαμάσκιος ο Σύριος, Σιμπλίκιος ο Κίλιξ, Ευλάμπιος ο Φρύζος, Πρισκιανός ο Λυδός, Ερμείας καί Διογένης από τήν Φοινίκη καί Ισίδωρος ο Γαζαίος) καταφεύγουν στήν Αυλή τού Πέρση βασιλέα Χοσρόη, καί τό διωγμένο από τήν πατρίδα του, Ελληνικό Πνεύμα βρήκε προστασία καί νέο έδαφος στά ξένα, γιά νά ξαναριζώση.
Ηδη όμως από τόν 4ο αιώνα, τόν αιώνα που αρχίζουν οι διωγμοί κατά τού Ελληνισμού καί κάθε ετεροδοξίας, αιρετικοί Χριστιανοί, όπως Νεστοριανοί καί Μονοφυσίτες από τήν Συρία, πραγματοποιούν τίς πρώτες μεταφράσεις στήν Περσική, Ελλήνων συγγραφέων καί Φιλοσόφων, στίς Νεστοριανές σχολές τής Εδέσσης, τής Νίσιβης τής Μεσοποταμίας, στή Χαρράν καί τή Μπασάϊντα τού Ιράκ, στό μοναστήρι τού Κινεσρίν τής Συρίας, στήν ιατρική Ακαδημία τής Τζουντισαπούρ τής Περσίας, στήν Αντιόχεια καί αλλού. Τό πολιτισμικό έδαφος στίς χώρες τής Ανατολής που συγκροτούσαν τό αχανές κράτος τού Αλεξάνδρου καί τών Διαδόχων, ήταν λόγω τής μακρόχρονης Ελληνικής εκπολιτιστικής εκεί παρουσίας, γόνιμο γιά νά δεχθή τήν εκ νέου μεταφύτευση τού ήδη γνώριμου Πολιτισμού. Η Αλεξάνδρεια τής Αιγύπτου, παρά τούς φοβερούς διωγμούς τού 4ου αιώνος, από τούς Επισκόπους Κύριλλο καί Θεόφιλο, μέ τραγικότερο συμβάν τήν φρικτή σφαγή τής Φιλοσόφου Υπατίας, παραμένει τόν 6ο καί 7ο αιώνα, κέντρο Νεοπλατωνικών σπουδών, μέ κύριους εκπροσώπους τόν Ιωάννη τόν Φιλόπονο καί τόν Ολυμπιόδωρο.
Μέ τήν επικράτηση τού Ισλάμ, τόν 7ο αιώνα καί παρά τόν αναμενόμενο φανατισμό τής νέας καί ορμητικής Θρησκείας, η διάσωση συνεχίστηκε μέ ανάλογη δυναμικότητα. Ο Χαλίφης τής Βαγδάτης Al Mansur (754-775 μ.Χ.) ήταν ο πρώτος που ευνόησε τήν μεταφορά τού Ελληνικού Πνεύματος στίς χώρες τού Ισλάμ. Η μεγάλη όμως εξάπλωση καί δραστηριότητα ήταν έργο τής δυναστείας τών Αββασιδών (750-1258 μ.Χ.), τού Harun El Rashid, τού Al Moutasim, καί κυρίως τού Al Mamun. Ο τελευταίος ίδρυσε Ακαδημία Επιστημών στή Βαγδάτη, καί χρηματοδότησε μέ μεγάλα κονδύλια, ομάδα μεταφραστών που μετέφρασε στά Αραβικά τά σημαντικότερα κλασσικά κείμενα, είτε άμεσα από τά Ελληνικά, είτε από παλιότερες Συριακές ή Περσικές μεταφράσεις. Χάρη σ' αυτές τίς μεταφράσεις διασώθηκαν έργα ή αποσπάσματα τών Πλάτωνος, Αριστοτέλους, Θεοφράστου, Πλωτίνου, Ευκλείδη, Ερμού τού Τρισμεγίστου, Ιπποκράτους, Γαληνού καί άλλων.
Τά έργα αυτά καί γενικότερα η επαφή μέσω αυτών μέ τό Ελληνικό Πνεύμα, επέδρασαν αποφασιστικά σάν Ελληνική Παιδεία, στήν πνευματική μετουσίωση πολλών Αράβων καί Περσών στοχαστών καί ποιητών, που ονομάζονται "Σούφι", μέ πιθανότερη ερμηνεία τής λέξεως, τήν παραφθορά τής Ελληνικής: "Σοφοί". Οι Σούφι ήταν βέβαια Μουσουλμάνοι, αλλά οι περισσότεροι μόνο επιφανειακά. Διαποτισμένοι από τήν ελευθερία τής Ελληνικής Φιλοσοφικής σκέψεως, είναι φυσικό νά μή χωρούν στά στενά όρια ενός εξ αποκαλύψεως Θεο-απολυτικού δογματισμού όπως είναι ο Μωαμεθανισμός. Επηρεάστηκαν ωστόσο περισσότερο από τόν Αριστοτέλη καί τούς Νεοπλατωνικούς καί λιγότερο από αυτόν τόν ίδιο τόν Πλάτωνα. Σχεδόν αγνοούσαν τό όνομα τού Πλωτίνου καί τά κείμενά του τά απέδιδαν στόν "Αλ Σεΐχ Αλ Γιαουμανί" που στά Αραβικά μεταφράζεται "Ελλην Δάσκαλος". Η βαθύτερη πάντως επιρροή υπήρξε από τά κείμενα τού Πορφύριου καί τού Πρόκλου, από τά οποία διασώθηκαν πολλά, μέσω τών Αραβικών τους μεταφράσεων.
Θά αναφέρουμε επιλεκτικά μερικούς από αυτούς τούς Σούφι, μέ κριτήριο όχι τήν αξιολόγηση τού ποιητικού ή συγγραφικού τους έργου, αλλά τήν επίδραση πού δέχτηκαν από τήν Ελληνική Φιλοσοφική σκέψη. Ο Al Kindi (870 μ.Χ.) είναι ο πρώτος μεγάλος εκπρόσωπος τής Αριστοτελικής καί Νεοπλατωνικής σκέψεως στό Ισλάμ, τόν 9ο αιώνα. Υπεστήριξε ότι τά εδάφια τού Κορανίου περί Θεού, βρίσκονται σέ πλήρη συμφωνία μέ τήν Νεοπλατωνική Φιλοσοφία καί Θεολογία. Ο Al Farebi (870 μ.Χ.) σχολίασε έργα τού Αριστοτέλους καί συνέγραψε πραγματείες σχετικές μέ τόν Πλάτωνα καί Αριστοτέλη καί τήν σχέση αρμονίας τών Φιλοσοφικών τούς Θέσεων. Ο Ibn Sina ή Αβικένας (980-1037 μ.Χ.) ασχολήθηκε όχι μόνο μέ τήν Φιλοσοφία, διατυπώνοντας μιά σύνθεση Αριστοτελισμού καί Νεοπλατωνισμού, αλλά καί μέ τήν Ιατρική καί τήν Χημεία. Ο Αριστοτελικός Φιλόσοφος Ibn Rushd ή Αβερρόης (1126-1198 μ.Χ.) που γεννήθηκε στήν Ισπανία, άσκησε σημαντική επίδραση στή Δύση. Ο Jelalendin Rumi (1207-1273 m.X.), "ο εξαίσιος Ελληνας" ( Rumi, κατά λέξη Ρωμιός, σημαίνει Ελλην) από τήν Βακτριανή, τή χώρα-σταθμό τής εκστρατείας τού Αλεξάνδρου, (όπου ίχνη καί απόγονοι τών Μακεδόνων στρατιωτών του, βρίσκονται ακόμη καί σήμερα κι όπου η Ελληνιστική τέχνη ήταν παρούσα γιά χίλια περίπου χρόνια), ήταν ο μεγαλύτερος ποιητής καί στοχαστής τών Σούφι. Στά ποιήματά του είναι φανερή η επιρροή τού Πλάτωνος, τού Διογένους, τού Πυθαγόρα, τού Αισώπου. Η ποίηση κι η Φιλοσοφία τού Ρουμί διέπονται από ένα πανανθρώπινο καί οικουμενικό πνεύμα Αγάπης, Συναδέλφωσης, Ειρήνης. Διέπονται δηλαδή από αξίες που ενυπάρχουν στήν Δελφική Ιδέα καί που ορίζουν (ή ίσως ανορίζουν) τόν Δελφικό, Απολλώνιο, Ελληνα Ανθρωπο.
Η διάσωση καί η συνέχεια τού Ελληνικού Πνεύματος από τούς Σούφι, τούς σοφούς τού Αραβικού Ισλάμ, πέρασε αρχικά στήν Ευρώπη τού σκοτεινού καί δεισιδαίμονα Μεσαίωνα, μετά τήν κατάκτηση τής Ισπανίας από τούς Αραβες, τό 711 μ.Χ. Μιά δεύτερη μεταφορά έγινε από τούς Σταυροφόρους (Ναΐτες, Ιωαννίτες, κτλ.), οι οποίοι είχαν έρθει σέ επαφή μέ Αραβες Διανοητές, στήν Παλαιστίνη καί Συρία, καί απ' αυτούς, μέ τήν Ελληνική Φιλοσοφία καί Επιστήμη. Μιά τρίτη κι ίσως σημαντικότερη μεταφορά στή Δύση, δημιουργήθηκε από Λογίους τού Βυζαντίου -φυγάδες τής αλωθείσης Κωνσταντινουπόλεως. Ο τελευταίος αιών τής ιστορίας τού Βυζαντίου, ήταν ένας αιώνας δειλής αλλά εμφανούς αναγεννήσεως τού Ελληνισμού, μετά τήν κατακερμάτιση καί παρακμή τού Ρωμαιοπαγούς κράτους.
Ο Ελληνόφρων Φιλόσοφος Πλήθων Γεμιστός ήταν ο σημαντικότερος εκφραστής αυτής τής αναγεννήσεως. Υπήρχε βέβαια ακόμη αντίδρασις τής Εκκλησιαστικής καί Μοναστικής εξουσίας καί τά βιβλία του αφορίστηκαν καί κάηκαν από τόν Γεώργιο Σχολάριο (μετέπειτα Πατριάρχη Γενάδιο), αλλά η ανάγκη τής επαφής μέ τήν Αρχαία Σοφία κέρδιζε έδαφος. Στήν Φλωρεντία, στήν Βενετία καί σέ άλλες πόλεις τής Ιταλίας, γνώριζαν γιά πρώτη φορά τήν Ελληνική Σοφία καί γοητεύτηκαν απ' αυτήν. Γιά μιά ακόμη φόρά τό Ελληνικό Πνεύμα φώτισε τά σκοτάδια τής Μεσαιωνικής προκαταλήψεως καί τής βαρβαρότητος. Ενας οργασμός Ιδεών καί Τεχνών ήταν τό αποτέλεσμα. Μιά Αναγέννηση καί μιά νέα Πολιτισμική ευκαιρία γιά τήν Ανθρωπότητα.

Eπαμεινώνδας Παντελεμίδης

 

 
[Πίσω ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ-Θρησκεία] [Πίσω ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ] [Πίσω ΤΕΥΧΟΣ 8ον]