ΕΚΚΛΗΣΙΑ: ΕΝΑ ΤΕΧΝΗΤΟ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟ ΠΛΗΘΟΣ
Σχετικά με την ψυχολογία της μάζας και την ψυχολογία του ατόμου, έχουν γραφτεί δεκάδες βιβλία επί βιβλίων (Ντούγκαλ, Φρόϋντ, Λεμπόν, Ζίγκελε, Τρόττερ κά.), όχι μόνο γιατί είναι θέματα ανεξάντλητα, αλλά και πάντα επίκαιρα. Η ψυχολογία ως επιστήμη αρχίζει από τον Αριστοτέλη (384-322), ο οποίος στα έργα του "περί ψυχής" και "περί αισθήσεως και αισθητών" διετύπωσε, μετά από οξυδερκέστατες παρατηρήσεις, αρχές και αλήθειες, στις οποίες επανέρχεται η σημερινή ψυχολογία μετά από πολλούς αιώνες. Ο Αριστοτέλης διετύπωσε το πρόβλημα της ψυχικής ενότητος, το οποίο ο Πλάτων εκήρυξε πριν από αυτόν, λέγοντας ότι υπάρχει κοινή αίσθησης, κοινό αισθητήριο, ο Νους, ο οποίος συνδέει και διέπει τα ψυχολογικά γεγονότα και φαινόμενα, τα οποία αλλιώς θα ήταν ασύνδετα και άνευ σημασίας.
Η Ατομική Ψυχολογία, αφού ανέλυσε τα ψυχολογικά χαρακτηριστικά του ατόμου (ένστικτα, τάσεις, πράξεις, σχέσεις, φόβοι κλπ), είχε πλέον ν' αντιμετωπίσει το γεγονός πως το ίδιο το άτομο που είχε αναλύσει, άρχιζε να συμπεριφέρεται τελείως διαφορετικά ή απρόβλεπτα, όταν ενσωματώνονταν σε μία ομάδα ανθρώπων που είχε αποκτήσει τον χαρακτήρα του "ψυχολογικού πλήθους". Η έννοια "ψυχολογικό πλήθος" είναι όρος της Ομαδικής Ψυχολογίας, και υποδηλώνει ένα σύνολο ατόμων που έχουν κοινά ψυχολογικά χαρακτηριστικά σαν πλήθος, ενώ σαν άτομα μπορεί να είναι τελείως διαφορετικά. Σύμφωνα με την παραπάνω ερμηνεία του όρου, μπορούμε να διακρίνουμε πλήθη προσωρινά (οι συμμετέχοντες σε μια εκδήλωση), πλήθη μόνιμα (τα μέλη ενός εργατικού Σωματείου), πλήθη φυσικά δημιουργημένα (μια κοινωνική τάξη ανθώπων), και πλήθη τεχνητά (οπαδοί κάθε είδους). Είναι βέβαιο πως στον σχηματισμό και την συγκρότηση του ψυχολογικού πλήθους, υπάρχουν πολλές ποικιλίες, και κάποιες κατηγορίες εμπεριέχονται σε κάποιες άλλες, δημιουργώντας έτσι έναν μεγάλο κατάλογο διακρίσεων και υποδιακρίσεων.
Στο παρόν άρθρο θ'ασχοληθούμε με την ανάλυση -κατά το δυνατό- του τεχνητού πλήθους, και την διάκριση ανάμεσα στα πλήθη χωρίς οδηγητές (οπαδοί μιας ποδοσφαιρικής ομάδας) και στα πλήθη που κατευθύνονται από οδηγητές. Δεν θα χρησιμοποιήσουμε έναν οποιονδήποτε ομαδικό σχηματισμό, αλλά κάποιον από τα μόνιμα και τεχνητά πλήθη που έχουν μάλιστα και υψηλό βαθμό οργάνωσης. Ένα από τα παραδείγματα αυτού του σχηματισμού, μας το προσφέρει η Εκκλησία -δηλαδή το σύνολο του πλήθους των πιστών μιας θρησκείας.
Πρέπει να διευκρινιστεί ότι μία απλή συνάθροιση ανθρώπων, δεν αποτελεί "ψυχολογικό πλήθος", εαν πρώτα δεν υπάρξουν και δεν σχηματιστούν οι κατάλληλοι δεσμοί· κυρίως συναισθηματικοί ή αλλιώς ερωτικοί (με την αρχαία εννοιολογική σημαντική της έλξεως και της συγκρατήσεως). Όμως κάθε άθροισμα ανθρώπων εκδηλώνει μία πολύ έντονη τάση να μεταμορφωθεί σε ψυχολογικό πλήθος, και η παρουσία κάποιου "αρχηγού", μπορεί να είναι ο καταλυτικός παράγων. Όλοι μας, είτε λίγο είτε πολύ, είτε συνειδητά είτε ασυνείδητα, ανήκουμε σε περισσότερες από μία "κοινωνικές ομάδες" όπου η ατομική μας ψυχολογία αλλάζει και λειτουργούμε με ένα είδος ομαδικής ψυχολογίας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι χάνουμε τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά μας σαν άτομα. Διαφορετικά συμπεριφερόμαστε με την οικογένειά μας, διαφορετικά με τους συναδέλφους μας, διαφορετικά με τους φίλους μας κ.ο.κ. Οποιαδήποτε άτομα απαρτίζουν ένα ψυχολογικό πλήθος, όσο όμοιο ή ανόμοιο τρόπο ζωής κι αν έχουν, όσο διαφορετικός κι αν είναι ο χαρακτήρας τους ή το πνευματικό τους επίπεδο, από την στιγμή που μεταβάλλονται σε ψυχολογικό πλήθος, λειτουργούν με μία ομαδική ψυχολογία, τόσο προβλέψιμη όσο και απρόβλεπτη. Αυτό είναι το βασικό χαρακτηριστικό του "ψυχολογικού πλήθους" που το διαχωρίζει από ένα απλό πλήθος ανθρώπων.
Η Εκκλησία είναι ένα "τεχνητό ψυχολογικό πλήθος", που η συνοχή του διατηρείται λόγω εξωτερικών παραγόντων που αναγκάζουν την δημιουργία, την συντήρηση και την ύπαρξη τέτοιων τεχνητών πληθών, ενώ συγχρόνως αντιτίθενται στις μεταβολές της διάρθρωσής τους.
Γενικά, ανήκει κανείς στην κατηγορία αυτού του πλήθους, συνήθως χωρίς να έχει ερωτηθεί προηγουμένως εάν το θέλει ή όχι και δεν έχει την απόλυτη ελευθερία και το απόλυτο δικαίωμα επιλογής τού να ανήκει ή όχι σ'αυτό το πλήθος. Οι προσπάθειες αποχωρήσεώς του είτε τιμωρούνται είτε απαιτούν αυστηρά καθορισμένες προϋποθέσεις και διαδικασίες. Το ίδιο φυσικά ισχύει και για την σύνθεση ενός τεχνητού πλήθους, όπου ανάλογα με τον σκοπό που εξυπηρετεί, μπορεί να τηρούνται προϋποθέσεις, από αυστηρές μέχρι ανύπαρκτες. Με λίγα λόγια, τα τεχνητά πλήθη που κατευθύνονται από οδηγητές, προστατεύονται από τυχόν προσπάθειες αποδιοργανώσεώς τους. Στην Εκκλησία -και ας πάρουμε για παράδειγμα την Χριστιανική Εκκλησία με όλες τις αιρέσεις της- παρ' όλες τις διαφορές τους, κυριαρχεί ο ίδιος άξων συνοχής, η θεωρητική παρουσία ενός Αρχηγού (του Χριστού), που "αγαπά" το ίδιο όλα τα μέλη της ομάδας. Ολα τ' άλλα στοιχεία συνδέονται με αυτόν τον άξονα. Εάν χάνονταν αυτός (ο άξων), η Εκκλησία δεν θα αργούσε να αποσυντεθεί ανάλογα με τους εξωτερικούς παράγοντες, όπως προαναφέρθηκε. Βέβαια ένα τεχνητό ψυχολογικό πλήθος, μπορεί σαφώς να διαφέρει από ένα άλλο, και μάλιστα από πολλές απόψεις, όπως την εσωτερική οργάνωση και δομή του. Στην περίπτωση της Εκκλησίας, η αλήθεια είναι ότι υπάρχει ιεραρχία.
Στην Εκκλησία, ο Χριστός είναι ο αρχηγός-πατέρας. Η "αγάπη" του είναι "ίδια" για όλους τους πιστούς. Σε σχέση με τα άτομα που αποτελούν το πλήθος των πιστών της, ο Χριστός είναι ο πρωτότοκος αδελφός. Αντικαθιστά τον πατέρα. Ο,τι ζητήται από το άτομο, απορρέει από την αγάπη του για τον Χριστό. Αυτός είναι ο κοινός δεσμός που ενώνει το πλήθος των πιστών μεταξύ τους. Τα συναισθήματα της μάζας και η ψυχολογία του πλήθους, εύκολα ελέγχονται και κατευθύνονται, αρκεί να γίνει ο κατάλληλος "χειρισμός". Η διάδωση, η εξάπλωση, και η επιβολή του Χριστιανισμού άλλωστε, έγινε χάρη στην πολύ καλή χρήση τεχνικών για τον έλεγχο της ψυχολογίας του πλήθους και όχι μόνο, για ν'αναφέρω και την εξίσου καλή κι αποτελεσματική χρήση του ξίφους, της φωτιάς, των βασανιστηρίων και άλλων ειδών... πειθούς! (όπως συνήθως συμβαίνει με τις θρησκείες).
Η σημερινή Εκκλησία λοιπόν, φαίνεται να είναι ένα τεχνητό πλήθος πιστών, ελεγχόμενο και κατευθυνόμενο σύμφωνα με κάποια συμφέροντα της ιεραρχίας, σίγουρα όμως πολύ μακριά από τις διδαχές του "αρχηγού" Χριστού.
Σ'αυτό το σημείο κρίνω σκόπιμο να κάνω μια παρένθεση-σύγκριση, αναφερόμενος στο μεγαλείο των Αρχαίων Ελληνικών Λατρειών (και όχι Θρησκειών), όπου τα λατρευτικά συστήματα επέτρεπαν πολλά σχήματα που δρούσαν σε πολλά επίπεδα, διότι ανεγνώριζαν και σέβονταν την πληθώρα των επιπέδων συνειδήσεως.
Ο "πολυθεϊσμός", ήταν στην ουσία οι διάφορες πλευρές της ενότητας με τις οποίες εκφραζόταν ο Ένας Θεός. Αυτή η πολυμορφία είχε σαν τελικό σκοπό, να δώσει σε κάθε άτομο την δυνατότητα να πάρει αυτό που είχε ανάγκη. Κάθε άτομο, ανήκε στον κοινωνικό-θρησκευτικό κύκλο που του αντιστοιχούσε και τον αντιπροσώπευε καλύτερα, και γίνονταν γέφυρα ανάμεσα στο χαμηλότερο επίπεδο συνειδήσεως και το αμέσως επόμενο ευρύτερο επίπεδο. Οι Θεοί για παράδειγμα, στο Ελληνικό Πάνθεο, συμβολίζουν τις διαφορετικές εκφράσεις του Θείου, του (φιλοσοφικού) Ενός. Βέβαια το Θείον δεν έχει μόνο δώδεκα εκφράσεις (ο αριθμός 12 είναι συμβολικός), γι'αυτό και οι Θεοί έχουν ταυτόχρονα δεκάδες άλλα "πρόσωπα", πράγμα που γίνετε δεκτό σαν απόλυτα αναγκαίο, διότι κάθε "πρόσωπο" φέρει κι ένα εκδηλούμενο στοιχείο του Θείου και είναι αναντικατάστατο. Για τον λόγο αυτό, η προσευχή του Έλληνα και η Θεϊκή Επίκληση, είναι διαφορετική όταν αυτή ακολουθεί τις ανάγκες του, και ανάλογη με την κατάσταση της συνειδήσεώς του. Είναι ο ίδιος ο άνθρωπος που περιορίζει ή διευρύνει την εικόνα του Θεού, ανάλογα φυσικά με το πως τον αντιλαμβάνεται συνειδησιακά. Δεν μπορούν όλοι οι άνθρωποι ν' αντιληφθούν με τον ίδιο τρόπο το Θείο. Γι'αυτό η κάθε Θρησκεία πρέπει να είναι ευέλικτη -ή πολύμορφη αν θέλετε- σε σχέση με το συνειδησιακό και το νοητικό επίπεδο των πιστών της, χωρίς να γίνεται απόλυτη και κατά συνέπεια ακατανόητη ή και παρεξηγήσιμη.
Την εποχή που εμφανίστηκε ο Χριστιανισμός, επικρατούσαν διαφορετικά ήθη κι έθιμα, και οι άνθρωποι είχαν διαφορετικές αξίες. Σήμερα όμως, έπειτα από 20 σχεδόν αιώνες, ο Κόσμος, οι άνθρωποι, οι αξίες, τα ήθη κι έθιμα, όλα έχουν αλλάξει... Ίσως να χρειάζεται επομένως, μία Θρησκευτική αναπροσαρμογή, διότι όλο και περισσότεροι άνθρωποι σήμερα συνειδητοποιούν ότι ο πολιτισμός, οι κοινωνίες, και γενικά η ανθρωπότης, δεν αναπτύσονται και δεν βελτιώνονται αν δεν υπάρχει μία αρμονική Θρησκευτικο-πολιτισμική συνύπαρξη, βασισμένη σε μία ανώτερη φιλοσοφία, όμοια με αυτήν των Αρχαίων Λατρειών. Στην Ευρώπη και την Αμερική του 2000, είναι πολύ "ανεβασμένα" τα Θρησκευτικά συστήματα και οι διδασκαλίες της Ανατολής. Αρχαίες διδασκαλίες και Θρησκείες, αποκτούν όλο και περισσότερους οπαδούς. Πολύ "της μόδας" είναι οι γκουρού, η γιόγκα, ο διαλογισμός, ο ταοϊσμός, έννοιες όπως το κάρμα, η μετενσάρκωση, η μετεμψύχωση και άλλα διάφορα. Κύριο γνώρισμά τους (των θρησκευτικών συστημάτων), είναι η διαφορετική ψυχολογική ελευθερία που αποκτούν τα άτομα, που ανήκουν σ'αυτά τα συστήματα, όπου ο άνθωπος δεν παίζει το ρόλο του "δούλου" του Θεού, αλλά είναι ένα ενεργό μέλος, όπου ο λόγος υπάρξεώς του παίρνει άλλες διαστάσεις μέσα στη Δημιουργία. Κι αν κρίνουμε από την εξάπλωση των ανατολικών Θρησκευτικών συστημάτων στον δυτικό κόσμο, είναι φανερό πως ο άνθρωπος νιώθει την ανάγκη, ν' αντιμετωπισθεί διαφορετικά, από τον τρόπο που τον αντιμετωπίζει ο Χριστιανισμός και οι άλλες "εξ αποκαλύψεως" θρησκείες μέχρι σήμερα.
Το ερώτημα που ίσως γεννηθεί στον αναγνώστη είναι, πώς κάποιες Θρησκείες αρχαιότερες του Χριστιανισμού μπορεί ποτέ -βάσει δογματικής λογικής- να είναι καταλληλότερες απ' αυτόν τον ίδιο τον Χριστιανισμό; Εδώ βέβαια έχουμε και το άλλο ερώτημα: ποιά είναι τα κριτήρια, βάση των οποίων ένα Θρησκευτικό Σύστημα θα θεωρηθεί καταλληλότερο από κάποιο άλλο; Μήπως η απάντηση αυτή βρίσκεται μέσα στις σελίδες της Ιστορίας; Θέλω να πώ δηλαδή, ότι η κάθε Θρησκεία εμφανίστηκε σε μία περίοδο της ιστορίας κάποιου λαού, κάποιας φυλής ανθρώπων, σύμφωνα πάντα με όλα τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα εκείνης της περιόδου (πολιτικά, κοινωνικά, πολιτισμικά, ψυχολογικά κά). Κάθε λαός ή φυλή, είχε και το δικό της Θρησκευτικό Σύστημα (καταλληλότερο από κάποιο άλλο), που ταίριαζε στην ψυχοσύνθεση εκείνων των ανθρώπων. Δεν ήταν όλες οι Θρησκείες "φτιαγμένες" για τον κάθε λαό. Γι'αυτό υπήρχε και αυτή η φυσιολογική έμφυτη πολυμορφία. Διαφορετικά, όλοι θα ένιωθαν την ανάγκη της υπάρξεως μιάς και μόνο Θρησκείας. Σκεφθήτε βέβαια και το άλλο σημαντικό στοιχείο των Αρχαίων Θρησκειών. Ο Βουδισμός για παράδειγμα, χρονολογήται τουλάχιστο 600 χρόνια πριν την αρχή της Χριστανικής χρονολογήσεως. Η αρχή -ή οι αρχικές μορφές- της Αρχαίας Ελληνικής Λατρείας χάνονται στα απύθμενα βάθη του παρελθόντος, πολύ πριν την εμφάνιση άλλων Θρησκευτικών συστημάτων. Και θέτω το ερώτημα, τί είναι αυτό το οποίο διαφοροποιεί τους Κινέζους και την Θρησκεία τους σήμερα, από τους Έλληνες και την Αρχαία τους Θρησκεία; Η βασική διαφορά είναι ότι οι Κινέζοι (που τους πήραμε σαν παράδειγμα), εδώ και 2600 χρόνια έχουν μία Θρησκευτική και πολιτισμική συνέχεια, ενώ οι Έλληνες υπέστησαν τον βίαιο εκχριστιανισμό και τον αφανισμό του Θρησκευτικού τους συστήματος, εις το όνομα του εξ αποκαλύψεως Θεού. Και φαντάζουν οι Ανατολίτικες αξίες σήμερα, αξιοζήλευτες και περιζήτητες για τους τεχνοκράτες Δυτικούς... Οι Έλληνες που εκπολίτισαν όλον τον τότε γνωστό κόσμο, και ο πολιτισμός τους είναι ό,τι πολυτιμότερο έχει ν' αναδείξει η παγκόσμια Ιστορία σήμερα, δεν έχουν αξιοζήλευτες και περιζήτητες αξίες;
Παρ' όλη την έκταση που κατέχει σήμερα ο Χριστιανισμός, αποτελείται από ένα συνοθύλευμα αποφθεγμάτων, αξιών, και διδασκαλιών Αρχαιότερων Θρησκειών, που ξαναδίνονται στον κόσμο, από τον εξ αποκαλύψεως Θεό αυτή τη φορά, που δηλώνει πως είναι και ο μόνος πραγματικός Θεός που υπήρξε ή θα υπάρξει... Το πλήθος των πιστών του, είναι ένα ελεγχόμενο ψυχολογικό πλήθος. Ένα πλήθος, που με τον φόβο γιά παράδειγμα του Διαβόλου και της επερχόμενης Κρίσεως, προσπαθεί να κρατήσει την συνοχή του.
Τα διάφορα Αρχαία Θρησκευτικά συστήματα αποτελούνταν από πλήθη μόνιμα, πλήθη "φυσικά" και οργανωμένα σε ανώτερο βαθμό, πλήθη τόσο ομοιογενή όσο και ανομοιογενή, πλήθη μη κατασκευασμένα και χωρίς συμφεροντολόγους και ιδιοτελείς καθοδηγητές, σύμφωνα με τις διακρίσεις που κάναμε στην αρχή. Αυτές είναι και οι σημαντικές διαφορές στην ψυχολογία των πιστών του Χριστιανισμού και των άλλων Αρχαίων Θρησκειών. Οι εξ αποκαλύψεως θρησκείες σήμερα αλλά και πάντοτε, δημιουργούν οπαδούς και μάλιστα φανατικούς. Το σημερινό Θρησκευτικο-πολιτικό κατεστημένο, προωθεί την προσωπολατρεία. Το "Σύστημα" στου οποίου τα γρανάζια είμαστε ασυνείδητα -πολλές φορές- εγκλωβισμένοι, δημιουργεί συνεχώς τεχνητά πλήθη και ψυχολογικά ελεγχόμενες μάζες.
Ο άνθρωπος που παίζει απρόθυμα ή έστω ασυνείδητα τον ρόλο που του επιβάλεται από το τεχνητό πλήθος στο οποίο, ο ίδιος εκούσια ή ακούσια ανήκει, αργά ή γρήγορα θα επαναστατήσει.
Η ψυχολογία μας λέει ότι, όπου συγκρούονται το συναίσθημα με την λογική, τις 98 φορές στις 100 νικάει το συναίσθημα. Βάση αυτού του απλού ψυχολογικού κανόνα, όποιος βρίσκεται στην πλεονεκτική θέση να ελέγχει και να κατευθύνει το συναίσθημα, έχει και τον έλεγχο της καταστάσεως.
Σήμερα ο Κόσμος είναι πολύ διαφορετικός, απ' ότι 20 αιώνες πριν. Τα μεγάλα επιχειρηματολογικά "ατού" των Εκκλησιών, καταρρέουν ως ανεπαρκή, ιστορικά ανακριβή ή ακόμη και ψευδή. Ο εσκεμένος και προτειθέμενος συναισθηματικός έλεγχος, φαίνεται ότι σιγά-σιγά χάνει την αρχική του δύναμη και χαλαρώνει τους δεσμούς... Ο μέσος άνθρωπος του 20ου αιώνα, έχει πάντα περισσότερες δυνατότητες για να φτάσει σ' ένα υψηλότερο επίπεδο. Και τότε η αμφιβολία, όταν γεννιέται, μεγαλώνει και παίρνει διαστάσεις πυρκαϊάς. Οποιαδήποτε προσπάθεια επανάκτησης του ψυχολογικού ελέγχου, είναι λάδι στη φωτιά.
Η θρησκευτική μισαλλοδοξία σήμερα, δεν εμφανίζεται με την σκληρότητα που την χαρακτήριζε άλλοτε. Δεν παύει όμως να εμφανίζεται με πιο "πολιτισμένες" μορφές. Αυτό δεν σημαίνει ότι εξευγενίσθηκαν τα ήθη των ανθρώπων. Μάλλον σημαίνει την εξασθένηση των θρησκευτικών συναισθημάτων και των πρακτικών δεσμών που προέρχονται από αυτά.
Η Ιστορία -για άλλη μια φορά- είναι γεμάτη παραδείγματα. Μόλις η θρησκευτική κοινότητα αντικαθίσταται από έναν άλλον ομαδικό σχηματισμό (φασισμός, κουμουνισμός κά), βλέπουμε αμέσως να εκδηλώνεται η ίδια μισαλλοδοξία εναντίων εκείνων που έμειναν μακριά από τον σχηματισμό αυτό, όπως εκείνη που χαρακτήριζε τις θρησκευτικές διαμάχες.
Το όλον θέμα, όπως ανέφερα και στην αρχή, είναι πολυδιάστατο και ίσως ανεξάντλητο. Ο ψυχολογικός κόσμος του καθενός είναι μια άβυσσος, και δεν μπορεί τόσο εύκολα κανείς να διαμορφώσει κανόνες, ορισμούς και κριτήρια. Θα πρέπει όμως να προβληματιστούμε όλοι, για τον ρόλο μας μέσα στα διάφορα "πλήθη", της επιλογής μας ή όχι. Ας προσπαθήσουμε τουλάχιστο να είμαστε συνειδητοποιημένοι..
.

Σέρρας  Στέλιος

[Πίσω ΘΡΗΣΚΕΙΑ] [Πίσω ΤΕΥΧΟΣ 10ον]