"ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ", ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΙ, ΙΣΤΟΡΙΑ
του Σταύρου Βασδέκη
 


Λεξικό Liddell - Scott:
-Πολιτισμός, ο, τα πολιτικά πράγματα, τον πολιτισμόν εκτοπίζων, αποφεύγων τα πολιτικά πράγματα. Διογ. Λ. 4. 39


Το πρώτο που σκέπτεται κανείς γαι την ερμηνεία αυτή είναι ότι ή πρόκειται περί τυπογραφικού λάθους, ή ότι ο Διογένης ο Λαέρτιος επιχειρεί να μας τρελλάνει. "Πράγματι πρόκειται για θέμα καθαρής τρέλλας, α-κατανόητης από τρελλούς".
Παρακαλώ πρός ψυχραιμία τους, φίλους και μη, αναγνώστες. Γιατί (;) η λέξι "πολιτισμός" για τους παλιούς είχε σαφώς αρνητική σημασία (αποφεύγων τα πολιτικά πράγματα), και ούτε λίγο ούτε πολύ δηλώνει την νοοτροπία του ιδιώτη, σε αντίθεσι με την νοοτροπία του πολίτη (ο συμμετέχων στα πολιτικά πράγματα);
Πώς φθάσαμε στον σχεδόν άκρως αντίθετο ορισμό της λέξεως αυτής που λέει: (Λεξ. Α. Γεωργοπαπαδάκου) "πολιτισμός, ο, το σύνολο των υλικών, ηθικών και πνευματικών επιτεύξεων του ανθρώπου"; ή: (Λεξ. Επιστήμη και Ζωή) "πολιτισμός (ο) ουσιαστ. = 1. Προηγμένο στάδιο εξέλιξης των ανθρώπινων κοινωνιών σε ό,τι αφορά του υλικούς και πνευματικούς όρους ζωής π.χ. "η εξέλιξη του πολιτισμού συνεχίζεται" (Συνών: ανθρωπισμός, κουλτούρα, Αντίθ: βαρβαρότητα, αγριότητα, καθυστέρηση). 2. Το σύνολο των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της υλικής , πνευματικής, ηθικής και καλλιτεχνικής ζωής ενός ορισμένου λαού ή μιας εποχής π.χ. "ο ρωμαϊκός πολιτισμός"….. Ετυμ: από το μτγ. Πολιτισμός < πολιτίζω; Στο τελευταίο δε αυτό λεξικό γιατί οι δύο ορισμοίείναι τελείως διαφορετικοί μεταξύ των; Τέλος γιατί στην αρχαία γλώσσα δέν υπάρχει το ρήμα πολιτίζω ή εκπολιτίζω;
Από τους προαναφερθέντες ορισμούς της λέξεως πολιτισμός, Ελληνικής νοοτροπίας είναι μόνον, ο του Διογένους Λαερτίου, και ο δεύτερος του λεξικού "Επιστήμη και Ζωή": δηλαδή α).. ο αποφέυγων τα πολιτικά πράγματα και β) το σύνολο των ιδιαιτέρων χαρακτηριστικών… Ο ορισμός του λεξικού του Α.Γεωργοπαπαδάκου που λέει ότι "είναι το σύνολο των υλικών, ηθικών και πνευματικών επιτεύξεων του ανθρώπου", είναι μεν ο πλέον αποδεκτός τη σήμερον, αλλά ωστόσο εντελώς ξένος πρός την Ελληνική νοοτροπία. Το γεγονός ότι τοιουτοτρόπως θεωρείται και από τους περισσότερους σημερινούς Έλληνες καθόλου δεν αλλάζει την φύσι του επί τω Ελληνικω.
Και μόνο το γεγονός ότι οι Έλληνες απέδιδαν στην έννοια του πολιτισμού αρνητικότατη σημασία αρκεί για να αποδειχθή ο τελευταίος αυτός ισχυρισμός. Τονίζουμε δε ότι δέν υπάρχει άλλη εκδοχή για τους αρχαίους που να αποδίδη στην λέξι αυτή την σημερινή της, κοινώς αποδεκτή, θετική σημασία.
Ωστόσο υπάρχει κι άλλη ένστασι: ο ορισμός αυτός καταλήγει με το "επιτεύξεων του ανθρώπου". Όμως, όπως θα επιχειρήσουμε να υποστηρίξουμε, οι έννοιες πολιτισμός και άνθρωπος, δεν υφίστανται στην πραγματικότητα είναι προϊόντα από τη μια των αναγκών της αφαιρετικής σκέψεως των ανθρώπων (μέχρις εδώ ουδέν το επιλήψιμον), κι από την άλλη του πνεύματος ολοκληρωτισμού (φανατισμού), ο οποίος απαιτεί την ομοιομορφία (ισοπέδωσι) όλων των ανθρώπων, κι ο οποίος είναι η μεγαλύτερη μάστιγα, εδώ και δύο χιλιετίες, η οποία ανέκυψε στην οικουμένη τωνανθρώπων.
Αξίζει ίσως τον κόπο να το επαναλάβουμε: Όσο οι λέξεις αυτές, χρησιμοποιούμενες στον ενικό, εξυπηρετούν την ανάγκη της αφαιρετικής σκέψεως, ελάχιστα προβλήματα δημιουργούν. Ότανόμως εξυπηρετούν την ολοκληρωτική αντίληψι των πραγμάτων, και δυστυχώς μόνον αυτήν εξυπηρετούν πλέον, τότε τα προβλήματα που δημιουργούν είναι καταστροφικά παγκοσμίως.
Η ανοχή, κατ΄ εξοχήν αρετή των Ελλήνων, με τον άμετρο σεβασμό των άλλων λαών (επομένωςκαι των πολιτισμών των), πλήν των επικίνδυνων εχθρών, (άψεγους αποκαλεί ο Όμηρος τους Αιθίοπες), είναι η βασική αιτία του αρνητικού περιεχομένου της έννοιας αυτής από μέρους των.
Για τον Έλληνα άνθρωπο, μάλλον για τους Έλληνες ανθρώπους, υπάρχουν πολιτισμοί κι όχι πολιτισμός. Διότι εάν υπάρχει πολιτισμός ποιανού λαού θα είναι αυτός, αφού κάθε λαός έχει τονδικό του τον άλφα ή βήτα; Αλλά μήπως ο πολιτισμός αυτός θα ήταν κοινός όλων των λαών; Μαπώς αφού οι αξίες ενός πολιτισμού είναι απαξίες άλλου; Η μόνη λοιπόν ορθή στάσι είναι η παραδοχή των πολιτισμών και η απόρριψι της έννοιας "πολιτισμός", πράγμα το οποίο εφήρμοσαν στην πράξι οι Έλληνες, αλλά και κατεχώρησαν στην γλώσσα τους. Κατ΄ αυτούς λοιπόν: Πολιτισμός: ο αποφεύγων τα πολιτικά πράγματα.
Αλλά μήπως αυτή τη στιγμή δέν φθάσαμε πλέον στην ολοκληρωτική αποφυγή των πολιτικών πραγμάτων, μετά από τόσον πολιτισμό που "φάγαμε στη μάπα"; Μήπως πολιτισμός δέν είναι πλέον το αμερικανικό πρότυπο ζωής, ένα από τα πιό ολοκληρωτικά παγκοσμίως (ελευθερία στο στομάχι και δουλεία στο πνεύμα);
Τι μεσολάβησε όμως από τον Διογένη Λαέρτιο και την πρίν εποχή του, μέχρι τον Διογένη τον Καραβασιλειάδογλου; Μεσολάβησαν βεβαίως το "ούκ έσονται σοι θεοί έτεροι πλήν εμού", το "όλοι είμαστε παιδιά του ίδιου θεού" (του Ιαχβέ όμως όχι αλλουνού), το "όλη η γή θα γίνη κόκκινη", και τελικώς όλοι, όλα, όλη δηλαδή ολοκληρωτισμός.
Ο μεγάλος Έλλην (προπαντός των πράξεων) Ίων Δραγούμης, στο βιβλίο του "Ελληνικός πολιτισμός" μας ενεχυριάζει τον τόνο του θέματος με καθαρότητα ελληνοπρεπέστατο τρόπο. "Ούτε να νομίση κανείς πως υπάρχει ένας πολιτισμός μονάχα. Ο πολιτισμός δέν είναι ένας, ούτε γράφεται με κεφαλαίο Π. Ένας πολιτισμός δέν υπάρχει, όπως δέν υπάρχει μόνο μία Επιστήμη ούτε μία Τέχνη ούτε μία Φιλοσοφία ούτε μία Αλήθεια ούτε και ένα ψέμα.
Στον τόπο και στο χρόνο καταποδιαστά και μπλεγμένα βρίσκονται και κληρονομιούνται κάποτε και τα τσουγκρίζουν και τα ταιριάζουν άλλοτε και γεννιούνται, αυξαίνουν, ανθίζουν, μαραίνονται και πεθαίνουν ολοένα και χορεύουν σατανικά μυριόχρωμους χορούς μέσα στη φωτεινή αιωνιότητα οι άπειρες Επιστήμες και Τέχνες και Φιλοσοφίες και Αλήθειες και Ψευτιές και πολιτισμοί. Γιατί να σ΄ αρέσει πάντα ο μονισμός, ώ ανθρώπινο μυαλό; ¶ραγε να απλοποιής από κούραση κι΄ από ανάγκη για διαύγεια;".
Αλλά άς εξετάσουμε και την έννοια "άνθρωπος": Στην αρχαιότητα η λέξι αυτή σπανίως εχρησιμοποιήτο αφαιρετικά (Πλάτων), και σχεδόν πάντα σε συνδυασμό μ΄ άλλες λέξεις ή στον πληθυντικό ή στον ενικό με περιφρονητική χροιά. Και πάλι από το λεξικό των Libbell - Scott διαβάζουμε: 3). Ανθρώπων,… ανδρών ήδε γυναικών, εν τω μακρώ… ανθρώπων χρόνω, δεινότατος των εν ανθρώποις απάντων, ο άριστος εν ανθρώποις όρτυξ κ.λ.π. 4). …άνθρωπος οδίτης, πολίτας ανθρ., πόλις Μερόπων ανθρώπων αλλά παρ΄ Αττ. το άνθρωπος συχνάκις δίδει είς το συνοδεύον αυτό ουσιαστικού σημασίαν καταφρονητικήν, άνθρωπος υπογραμματεύς, άνθρωπος γόης, άνθρωπος συκοφάντης, άνθρωπος υφάντης, Καιρός τίνος ανθρώπου. 5). Και περί υπηρέτου περί ου εγένετο λόγος πρό ολίγου, μόλις ουν ποτέ ημιν άνθρωπος ανέωξε την θύραν, ούτω γάρ εκέλευσεν ο άνθρωπος, ώς αστείος έφη ο άνθρωπος κ.λ.π. 6). εν τη κλητικ. συχνάκις είχε περιφρονητικήν σημασίαν, ώς ότε απηυθύνετο πρός δούλους, άνθρωπε ή ώνθρωπε: ….. 7). δούλος, τον εμόν άνθρωπον…..
Από το βιβλίο του Αλαίν ντε Μπενουά "οι ιδέες στα ορθά" (Ελεύθερη Σκέψις) αντιγράφουμε: "… Για τον ονοματισμό δεν υπάρχει "ειδική έννοια της υπάρξεώς της: κάθε ύπαρξις είναι ειδική - και μάλιστα το Όν είναι αδιαφοροποίητο από το ένα "Αυτό το Όν" (το "εδώ είναι") του Χάϊντεγκερ": Δεν υπάρχουν παρά άνθρωποι ειδικοί….. η διαφοροποίησις είναι το βασικό γεγονός του κόσμου…..
Αυτή η διαφορά στην αντίληψι της έννοιας του γενικού και του ειδικού, συντέμνει επίσης, σύμφωνα με τον θεολόγο Θόρλιφ Μπόρμαν, μία διάκρισι μεταξύ της βιβλικής σκέψεως και της αρχαίας ελληνικής. Ενώ αυτή η τελευταία συμπεραίνει μια αντίληψι της γενικότητος, ξεκινώντας από το ειδικό, δια μέσου συστηματικών συγκρίσεων και διαδοχικών αφαιρέσεων, η πρώτη συμπεραίνει την φύσι του ειδικού από κατ΄ αρχήν (α πριόρι) σύλληψι μιάς οικουμενικής κατηγορίας πραγμάτων (ίδε Θ. Μπόρμαν, "Εβραϊκή Σκέψις Συγκριτικώς με Ελληνική". Ο οικουμενικός τρόπος σκέψεως ξαναβρίσκεται ύστερα στον Πλάτωνα, στον οποίο οι Κυνικοί αντιπαρατάσσουν μία κριτική κλασσικού τύπου: "βλέπω το άλογο, δεν βλέπω την αλογότητα"… Ο Ζοζέφ ντε Μαίτρ εκφράζει μία άποψι τυπικά ονοματιστική όταν γράφη: "Δεν υπάρχει καθόλου άνθρωπος στον κόσμο. Έχω ιδεί στην ζωή μου Γάλλους, Ιταλούς, Ρώσσους κ.λ.π. Γνωρίζω επίσης, χάρις στον Μοντεσκιέ, ότι μπορεί κανείς να είναι Πέρσης, αλλ΄ όσο για τον άνθρωπο, δηλώνω ότι δέν τον συνήντησα ποτέ στην ζωή μου. ¶ν υπάρχει, είναι εν αγνοία μου".
Αντίθετα το οικουμενιστικό ρέυμα αντιπροσωπεύεται βασικά, στην σύγχρονη εποχή, από το ένα μέρος από τον ιουδαιοχριστιανισμό και αριστοτελοτομισμό (Σ.Μ.: από τον Τομά ντ' Ακέν) από δέ το άλλο μέρος από τον μαρξισμό και τα υποπροϊόντα του. Στην γραμμή υιοθεσίας του Παρμενίδη και του Αριστοτέλη, ο Κάρλ Μάρξ προσχωρεί πράγματι στην μεταφυσική αντίληψι ενός ανθρώπου εκ γεννήσεως και μιάς πεμπτουσίας του ανθρώπου. Στην "Γερμανική ιδεολογία" φθάνει στο σημείο να γράφη ότι "ένα όν μή αντικειμενικά υπάρχον, είναι ένα μή - όν" και καθαρίζει την "επανάστασι" ώς την αναγέννησι της ανθρώπινης ουσίας (πεμπτουσίας), την επανασύμπτωσι του ανθρώπου με τον "ειδικό εαυτό" του, την επανα-παραγωγή της ουσίας ενός "ανθρώπου ώς ανθρώπου", που ξαναβρίσκει την ύπαρξί του πέρα από τους αλλοτριωτικούς εξαναγκασμούς της πρακτικής ζωής".
Οι Έλληνες, το υπενθυμίζω και πάλι, λοιπόν εγνώριζαν την αναληθή (αφαιρετική και σχετική) έννοια των λέξεων πολιτισμός και άνθρωπος ένεκα της ανεκτικότητος που τους διακατείχε και του συνεπαγόμενου σεβασμού πρός τους άλλους (αντιφανατισμός).
Η νοοτροπία τους όμως αυτή ήταν αποτέλεσμα μιας γενικώτερης νοοτροπίας η οποία είναι και η σημαντικότερη: δέν παρεδέχοντο την έννοια άνθρωπος διότι δέν προτιμούσαν να καταστούν, να καταλήξουν δηλαδή, σ΄ ένα συγκεκριμένο, απόλυτο και απολιθωμένο τύπο ανθρώπου. Κι εδώ έγκειται η τεράστια διαφορά τους από τους λοιπούς λαούς και πολιτισμούς. Ο πολιτισμός τους δέν ήταν στατικός όπως ο Αιγυπτιακός ή ο Περσικός ή ο Ινδικός. Οι Αιγύπτιοι οι Ινδοί και οι Εβραίοι είναι οι ίδιοι μέσα στις χιλιετίες. Οι Έλληνες άνθρωποι, όσο υπήρχαν και υπάρχουν ώς πόλεις, κατά διαστήματα, μετέβαιναν συνειδητά (ιστορία) από τον Α τύπο "ανθρώπου" στον Β στον Γ και στον Δ. ¶λλες αξίες έθεταν (κάποιες νέες) ή τόνιζαν (υποστήριζαν) στήν πόλι τους, οι Έλληνες άνθρωποι, στην εποχή της Επικής ποιήσεως, άλλες στην εποχή της Λυρικής ποιήσεως και άλλες στη εποχή της Τραγικής ποιήσεως.
Δηλαδή όλοι οι λαοί έχουν τους σπουδαίους ή μή πολιτισμούς τους, αλλά όλοι οι λαοί δέν διαθέτουν σπουδαία ιστορία πολλές φορές δε, καθόλου ιστορία. Τα ζώα βεβαίως έχουν μόνον τις φυσικές ιστορίες τους, οι οποίες ουδεμία σχέσι μπορούν να έχουν με τις ιστορίες των ανθρώπων, πλήν της ιστορίας των ανθρωπίνων σχέσεων προς αυτά.
Θα τολμούσα να εκφράσω αβασάνιστα την άποψι ότι ο μόνος πολιτισμός ο οποίος θα μπορούσε να χαρακτηριστεί με το επίθετο ιστορικός, είναι ο Ελληνικός, μ΄ όλες τις μορφές που έχει λάβει, μέχρι τη σήμερον. Εάν υπάρχουν κι άλλοι, δέν τους γνωρίζω (θα ήταν χρησιμότατο να μας ενημέρωνε κανείς άν έχει κάτι το σχετικό υπ΄ όψιν του). Αυτός βεβαίως είναι και ο μοναδικός λόγος, ένεκα του οποίου, ο πολιτισμός αυτός επηρρέασε την οικουμένη των ανθρώπων, αυτός και μόνον, και προ παντός, δια του ανωτέρου εργαλείου του, την Ελληνική Γλώσσα και γραφή.
Θα προσπαθήσουμε να υποστηρίξουμε την άποψι ότι η ιστορία είναι θέμα συνειδητής δημιουργίας. Ότι δηλαδή οι Έλληνες ήταν ο κατ΄ εξοχήν οιστρήλατος (υπό του οίστρου διωκόμενος) λαός.
Και πάλι από το λεξικό των Liddell - Scott έχουμε: "Ιστορία - ίη εκ του ίστωρ, το οποίο εκ του είδω, παρακείμενο του οποίου το οίδα. (β΄ ενικ. Του οίδα, οίσθα).
Είδω = ορώ, παρατηρώ, λαμβάνω πείραν.
Οίδα = έχω παρατηρήσει, γνωρίζω, (παρ. Αριστ. Κειται παραπλησίως τω επίστασθαι, γιγνώσκειν τι επισταμένως ή επιστημόνως), μετ΄ απαρ. γνωρίζω πως να πράξω τι".
Εκ του ίστωρ ή οίσθα, πιθανόν μαι ο οίστρος (ο Η.Λ. ΤΣΑΤΣΟΜΟΙΡΟΣ αναφέρει στις τροπές του Ιωτα (Ι): Ωσάντως το ι (βραχύ) είς οι π.χ. οίκος).
Θα επιχειρήσουμε να ερμηνεύσουμε την λέξι ιστορία - ίη με την μέθοδο του Η.Λ. ΤΣΑΤΣΟΜΟΙΡΟΥ "ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΝΝΕΣΕΩΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ" "ΔΑΥΛΟΣ".
(Ι) σελ. 186 (Πλάτων, "Κρατύλος" 420 α): "το όνομα "ίμερος" εξ΄ άλλου (εσχηματίσθει έτσι) λόγω της έλξεως που ασκεί στη ψυχική ροή (ιμείρω = επιθυμώ σφοδρώς, ποθώ: Οδυσ. Κ 431). Επειδή δηλαδή τρέχει με ορμή κι΄ επιθυμεί σφοδρώς τα πράγματα και κατ΄ αυτόν τον τρόπο παρασύρει με την ορμή (έσιν) της κινήσεως την ψυχή με δύναμι, απ΄ αυτήν γενικά την δύναμί του ωνομάσθη "ίμερος" ". Και ο Τσατσόμοιρος (σελ. 190) για την ίδια λέξι στο γράμμα (Ι) λέει… είναι το τραχύ (δασύ) έντονο (οξύ) το διαπερνών τους πάντας, ιερόν, ακμάτον, σφριγηλόν, ζωηρόν μένος…
(Σ) Σοφία = ευφυϊα, δεξιότης, εμπειρία εν τινι τέχνη… Αυτή η παλινδρομούσα κίνησι "Σ" πρός το παρελθόν αλλά και πρός το μέλλον….
(Τ) σελ. 265… Εκτέλεσι έργου. Αυτός πρέπει να είναι ο τίτλος ο ερμηνεύον την γέννησι του φθόγγου με σημασία "Τ"…. "τ - ύπτω" = κτυπώ… "τ - έχνη".
(Ο) σελ. 232… Οικείος χώρος.
(Ρ) σελ. 108 Ροή - κίνησι.
(Ι) σελ. 108 Ιθύνειν (κατευθύνει).
(Α) ή (Η) σελ. 106, 107 Φως - Ήρως (Αρετή).

Δηλαδή. Εντονα σφριγηλό και ιερό μένος (Ι) σκέψεις (Σοφία) (Σ) και έργα (Τ) εντός του οικείου χώρου (Ο) κινούμνα (Ρ) πρός την κατεύθυνσι (Ι) του φωτός (Αρετής) (Α) ή (Η) (Αέλιος, Ήλιος).

   
 
[ Πίσω ΤΕΥΧΟΣ 13]